Kreml strateji mövqelərini əldən verib – üç respublika “Qafqaz evi” ideyasını gerçəkləşdirə biləcəkmi?
Ermənistanın sabiq prezidenti Levon Ter-Petrosyanın keçmiş müşaviri, uzun müddət Qarabağ danışıqlarına başçılıq etmiş diplomat Jirair Liparityan Azərbaycan-Ermənistan münasibətləri, Vaşinqton görüşü ilə bağlı geniş məqalə ilə çıxış edib. O, 30 bənddən ibarət mövqeyini “Aravot” qəzetində dərc etdirib.
Liparityan bildirib ki, Vaşinqton razılaşması doğru addımdır. O fikirlərinin belə ümumiləşdirib: “İndi problem Ermənistan və Azərbaycanın Gürcüstanla birlikdə işləməsi və sülhə gedən yolun hər hansı bir xarici qüvvə tərəfindən pozulmasına imkan verməməsidir. Əks halda, onlar kənardan manipulyasiya və yenidən münaqişələr dövrünə qayıdacaqlar”.
Erməni diplomat qeyd edib ki, hər üç paytaxt birlikdə hərəkət etməsə, onlara “peşka” və ərazisindən yalnız boru kəmərlərinin keçdiyi ölkələr kimi baxılacaq: “Azərbaycan və Ermənistan artıq sübut etdilər ki, onlar öz suverenliyini gücləndirəcək yolu inkişaf etdirməyə qadirdirlər. İndi onu saxlaya bilirlər. Suverenlik həm də məsuliyyət daşıyır: ilk növbədə, suverenliyin həyata keçirildiyi xalqların üzərində”.
Liparityan Qarabağın Azərbaycana aid olduğunu əvvəldən etiraf edən erməni siyasətçilərdəndir. İllərlə müsahibələrində qeyd edib ki, münaqişə həll edilməlidir və Ermənistan Rusiyanın boyunduruğundan xilas olmalıdır. Hazırda Rusiyanın Cənubi Qafqazda təsirləri azalıb. Hətta regiondan çıxarıldığı iddia olunur. Məsələn, avrasiyaçılıq ideyasının təbliğatçısı Aleksandr Duqin bu qənaətdədir ki, Rusiya yanlış siyasəti ucbatından Güney Qafqazı itirib və oradan çıxarılıb.
Ekspertlər də bu fikirdədir ki, Cənubi Qafqazda baş verən son proseslər Rusiyanın regionda tədricən etibarını və təsir imkanlarını itirdiyini göstərir. Ancaq maraqlıdır ki, Kreml və ona yaxın media orqanları bu prosesin səbəblərini aydın və obyektiv şəkildə təhlil etmək əvəzinə, məsuliyyəti birtərəfli şəkildə Qərbin üzərinə yükləməyə çalışır. Ermənistanın açıq şəkildə Qərbə yönəlməsi, Azərbaycanın öz yolunu müstəqil şəkildə müəyyən etməsi fonunda Gürcüstan da Rusiya üçün yeni narahatlıq mənbəyidir. Rusiya mediası Avropa Birliyi və Avropa Parlamentinin Tiflisə yönəlik son qərarlarını “inqilabi ssenari”nin başlanğıcı kimi təqdim edir. Cənubi Qafqaz artıq Moskvanın “arxa bağçası” deyil. Azərbaycan, Gürcüstan və Ermənistan – hər biri öz yolunu seçməkdə qərarlıdır və bu yol Kremlə yox, suverenliyə, demokratik inkişaf modelinə və regional tərəfdaşlıqlara aparır. Rusiya isə bu reallığı qəbul etmək əvəzinə, öz uğursuzluqlarını Qərbin üzərinə atmaqla məşğuldur.
Yeni Qafqaz düzəni artıq formalaşmaqdadır. Bu düzəndə hər bir ölkə öz milli maraqlarına uyğun şəkildə qlobal və regional güclərlə balanslı əməkdaşlıq qurur. Rusiya isə bu düzənin tərkib hissəsi yox, getdikcə arxaikləşən və təcrid olunan bir aktora çevrilməkdədir. Bu isə Cənubi Qafqazda yeni siyasi səhifənin açıldığını və Moskva üçün həmin səhifənin artıq bağlandığını göstərir.
Bəs Liparityanın çağırışları indiki reallıqlarda nə dərəcədə realdır? Gürcüstan da bu prosesə qoşula bilərmi?
Ramiyə Məmmədova
Siyasi ekspert Ramiyə Məmmədova hesab edir ki, Rusiyanın Cənubi Qafqazda heç vaxt olmadığı qədər zəif dövrüdür. Onun sözlərinə görə, “Qafqaz evi” ideyası üçün geniş imkanlar açılır və hər üç dövlət bu fürsəti dəyərləndirə bilər: “Müharibə Rusiyanın strateji mövqelərinin itirilməsinə səbəb olmaqdadır. Rusiya Qarabağdan, Qafqazdan, Suriyadan, hətta Liviyadan çıxmalı olub. Onun qayıdışı çətin olacaq, ya da illər lazım gələcək. Çünki burada söhbət təkcə Rusiyanın bizim regionda zəifləməsindən getmir, bölgədə digər güclərin varlığı nəzərə alınmalıdır. Yəni dünya nizamı dəyişir və artıq Çin belə Cənubi Qafqaza təsir edə bilir. Ona görə Rusiyanın hegemonluğu bitməkdədir və Cənubi Qafqazda dominantlığı itirib. Diqqət edin, Türkiyə, ABŞ, Avropa İttifaqı, Çin, İsrail, Britaniya Cənubi Qafqazda bu və ya digər şəkildə mövcuddur. Xüsusi vurğu ilə deməliyəm ki, Azərbaycanın güclü müttəfiqləri var. Bu baxımdan, Rusiya regionda bu qüvvələrlə hesablaşmaq məcburiyyətində qalıb”.
R.Məmmədova Ermənistan və Gürcüstanda Rusiyanın təsirlərinin tam azalmadığını fikirləşir: “Ermənistan iri addımlar atır, amma hələ də hərbi və iqtisadi cəhətdən ruslar oradadırlar. Rusiyanın oradan tamamilə çıxması real deyil, lakin kifayət qədər təsirləri minimuma endirilə bilər. Gürcüstanda isə mövcud iqtidar Moskvaya yaxındır. Yəni ictimai rəy Rusiyanı dəstəkləmir. Ona görə Qafqazda sülh prosesi, kommunikasiyaların işə düşməsi inteqrasiyanı sürətləndirəcək ki, Gürcüstana da təsiri olacaq. Tarixdə növbəti bir şans var ki, üç ölkə ”Qafqaz evi” yaratsın. İndiki halda, Bakı ilə İrəvan keçmiş erməni diplomatın təbirincə desək, bəli, birgə addımlayır, koordinasiyalı hərəkət edir. Bu da Rusiyadan uzaqlaşmayaq səbəb olur. Sanki bir sinxron siyasət var. Tiflis isə hələlik istisnadır. Lakin onun Avropa Birliyinə bu iki ölkədən daha əvvəl yaxınlaşması tezliklə yeni addımlar atmasına səbəb ola bilər. Bütün gedişat Azərbaycanla Ermənistanın addımlarından asılı olacaq. Qafqaz ölkələri Rusiyaya qarşı birləşmirlər, sadəcə, Kremlə bərabərhüquqlu yanaşma, normal iqtisadi əməkdaşlığın qurulmasını izah edirlər”.
Təhlilçi Rusiyanın bu bölgədə mövqeyinin zəifləməsini öz günahı sayır: “Moskva qonşuları ilə normal dostluq əlaqələri qurmaq istəmir, ətrafını təhdid etməklə nəzarətində saxlamaq niyyətindədir. Bu ”ənənəvi” təzyiq siyasəti isə yürümür. Dünyada və regionda yeni nizam qurulmaqdadır, ölkələr müstəqil siyasət həyata keçirmək istəyirlər. Bu səbəbdən, Rusiya da öz siyasətinə yenidən baxmaq məcburiyyətindədir”.
Emil SALAMOĞLU,
“Yeni Müsavat”
