Od çərşənbəsi ilaxır çərşənbələrin ikincisidir. Buna xalq arasında “üsgü çərşənbə”, “üskü gecəsi”, “ikinci çərşənbə” və yaxud “addı çərşənbə” də deyilir. Xalqımızın qədim ənənəsində od müqəddəs hesab olunub. Yaradılışın əsas atributlarından biri kimi od mifoloji təsəvvürdə geniş yer tutur. Odun müqəddəs sayılması onun ilkin yaradılışdakı yeri ilə əlaqəli olaraq meydana gəlmişdir. Novruzda tamamlanan böyük yaradılış bayramında odun xüsusi yeri vardır. İlaxır çərşənbədə və Novruz bayramı axşamı tonqal qalanması adəti mövcud olmuş və bu günə qədər gəlib çatmışdır.
Bu fikirlər Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Folklor İnstitutunun Mərasim folkloru şöbəsinin müdiri, filologiya elmləri doktoru, dosent Ağaverdi Xəlilin AZƏRTAC-a təqdim etdiyi “Bölgələrdə Od çərşənbəsi adətləri” sərlövhəli məqalədə yer alıb. Yazını təqdim edirik.
Şirvan bölgəsində hər çərşənbə axşamı hamı bir yerə yığışır, tonqal qalayır, lopa (möhkəm məftilin bir ucuna köhnə əski parçaları sarınır, neft vurularaq yandırılır) düzəldirlər. Uşaqlar lopanı daha çox hündürlüyə atmaq üçün öz aralarında yarışırlar. Tonqal yandıraraq ətrafına toplaşırlar. Hamı tonqalın üstündən atılır, “Ağırlığım, uğurluğum odda yansın, kül olsun” deyir. Torpaq çərşənbəsi o biri çərşənbələrə nisbətən daha təmtəraqla qeyd olunur.
Qubanın bəzi kəndlərində bayram axşamında tonqal yandırılmır, ancaq hər həyətdə evdəki adamların sayı qədər zoğal və ya alma ağacından kəsilmiş çubuqlar torpağa basdırılır, ucuna əski-üskü sarınıb yandırılır.
Tonqal üstündən atılmaq adəti isə “paklanma yolu ilə yaradılış” prosesinin mühüm ünsürü kimi çıxış edir. Azərbaycanın bütün bölgələrində Novruza qədərki hər bir çərşənbə axşamı tonqal qalanır. Məsələn, Qərbi Azərbaycanın Ağbaba bölgəsində Novruza üç çərşənbə qalanda birinci çərşənbə axşamı günü tonqal qalanar, böyük-kiçik tonqalın üstündən atılar, tonqal qalama hər üç çərşənbə axşamı yerinə yetirilərmiş.
Qaraqoyunlu bölgəsində axır çərşənbə axşamında yandırılan tonqalın üstündən adamlar atlanıb qurtarandan sonra mal-qaranı da bu rituala daxil edirdilər. Ənənədə qorunub qalmış əski oddan keçmə ritualı həm insanlar üçün, həm də onların mal-qarası üçün icra edilmişdir. Heyvanların oddan keçməsi qalanmış iki tonqal arasından keçmək şəklində də icra edilmişdir.
Axır çərşənbə axşamında yandırılan tonqalın üstündən atlanıb deyərlər:
Ağırrığım, uğurruğum,
Ağrım, acım,
Qadam, balam –
Hamısı tökülsün, bu odda yansın.
Dərbənd bölgəsində ilaxır çərşənbədə evin işığını sübhəcən söndürməzlər. Deyirlər, həmin gecə uluların ruhu sübhəcən yurda baş çəkməyə gəlir.
Şəkidə hər həyətdə böyük tonqallar qalanır, ətrafında şənlənir, üstündən tullanıb deyirlər:
Ağırlığım, uğurluğum odlara,
Tonqaldan atlanmayan yadlara.
Yaxud:
Ağrım, uğrum tökülsün,
Oda düşüb kül olsun.
Yansın alov saçılsın,
Mənim bəxtim açılsın.
Belə hesab edirdilər ki, əcdad ruhları ildə bir dəfə ancaq həmin gecə öz yurdlarına baş çəkirlər. Qaranlıq düşəndə ona görə gur tonqallar qalanır ki, bu ruhlar öz evlərini rahat tapsınlar.
Qazax bölgəsində yeni il axşamı həyətdə ocaq qalayar, şam yandırarlar ki, şər qüvvələr o evdən uzaq olsun.
Ağdaş bölgəsi inancına görə, ilin axır çərşənbəsində hava təmiz qaralandan sonra güzgü olan otağa girirsən, əlində də lampa. Otaq da zülmət qaranlıq olmalıdır. Lampa işığından başqa içəri işıq düşməli deyil. Lampanı tutursan güzgüyə. Bir az keçəndən sonra sənə qismət olan qız güzgüdə görünür.
Quba-Şabran bölgəsində axır çərşənbə günü hər adamın adına bir şam yandırmaq lazımdır. Kimin şamı tez yanıb qurtarsa, onun ömrü gödək olacaq deməkdir.
İlaxır çərşənbələrdə icra edilən odla bağlı rituallar təkcə Azərbaycanda deyil, türk xalqlarının bir çoxunda bu və ya digər şəkildə qorunmuşdur. Orta Asiya türk xalqlarında “Alaslama” deyilən bir ritual indiyədək qorunub qalmışdır. Bu ritual evin və həyət-bacanın odla təmizlənməsi şəklində icra olunur. Odu evin və həyətin hər tərəfində gəzdirərək “Alas-alas, bəladan xilas” deyirlər. Bu ritual od vasitəsilə şər qüvvələrin qovulması üçün edilir.
Odla bağlı ata sözləri:
Od yanan yerdən tüstü çıxar”.
Odla bağlı inanclar:
Çərşənbədə ocağı boş qoymazlar.
Odla bağlı alqışlar:
“Ocağın bərəkətli olsun.
Ocağın nurlu olsun.
Ocağın odlu olsun.
Ocağına nur çilənsin.
Ocağın sönməsin”.
Odla bağlı qarğışlar:
Oda düşəsən.
Od ocağa həsrət qalasan.
Ocağın qazan görməsin.
Odla bağlı tapmacalar:
“Evdən – evə qızıl yaylıq” (od ).
İlaxır çərşənbə ilə bağlı fallar:
Axır çərşənbə günü axşam çağı qonşuların qapısını sakitcə pusurlar. Qapıya yaxınlaşərkən eşidilən ilk sözü və ya bir neçə sözü yozub, bəxt haqqında müəyyən mülahizələr söyləyirlər. Məsələn, ilk eşidilən sözlər “işığı yandır”, “yaxşı olacaq” və s. olarsa hər şeyin yaxşı olacağı güman edilir. Əksinə, “söndür”, “viran qalsın” və s. kimi sözlər eşidiləndə pis tərəfə yozulur.
