Ekoloji tarazlıq biosferin normal fəaliyyətinin təməl prinsipidir və bu tarazlığın saxlanılması regionların sosial-iqtisadi inkişafının davamlılığı üçün həyati əhəmiyyət daşıyır. Hər bir bölgə özünün iqlimi, torpaq quruluşu, su ehtiyatları, flora və faunası, həmçinin antropogen təsirlərin intensivlik səviyyəsi ilə fərqləndiyi üçün ekoloji tarazlığın qorunması yalnız ümumi ekoloji prinsiplərə deyil, həm də regional xüsusiyyətlərə əsaslanmalıdır. Son onilliklər ərzində urbanizasiya, sənaye istehsalının artması, kənd təsərrüfatının intensivləşməsi və təbii resurslardan qeyri-sabit istifadə bölgələrin ekoloji yükünü xeyli artırmış, təbii sistemlərin özünübərpa imkanlarının azalmasına səbəb olmuşdur. Bu isə ekosistemlərin davamlılığını zəiflədərək təbii balansın pozulması kimi ciddi təhlükələr yaratmışdır.
Ekoloji tarazlıq ekosistem daxilində maddə və enerji dövranının harmoniya şəklində davam etməsi ilə xarakterizə olunur. Təbii mühitin biotik və abiotik elementləri (hava, su, torpaq, bitki və heyvan populyasiyaları) arasında olan qarşılıqlı əlaqələr pozulduqda ekosistemlərdə destabilizasiya baş verir. Bu proses torpağın münbitliyinin azalması, su resurslarının çirklənməsi, biomüxtəlifliyin məhdudlaşması, hava keyfiyyətinin pisləşməsi və nəticədə insan sağlamlığı və iqtisadi fəaliyyət üçün ciddi təhlükələrin yaranması ilə nəticələnir. Regionlarda aparılan tədqiqatlar göstərir ki, antropogen təsirlər təbii sistemlərin özünübərpa həddindən artıq olduqda ekoloji tarazlığın bərpası onilliklər tələb edir və bəzən bu bərpa prosesi tam mümkün olmur.
Biomüxtəliflik ekoloji tarazlığın əsas göstəricilərindən biridir. Növlərin, genetik məlumatın və ekosistemlərarası əlaqələrin zənginliyi təbii sistemlərin stress amillərinə qarşı dayanıqlığını təmin edir. Ekosistemlərin funksional sabitliyi bilavasitə biomüxtəlifliyin səviyyəsindən asılı olduğu üçün regionlarda flora və faunanın qorunması ən vacib ekoloji məsələlərdən biridir. Bu baxımdan meşələrin, çayqırağı ekosistemlərin, su-bataqlıq sahələrinin qorunması, nadir və endemik növlərin mühafizəsi və təbii landşaftın bərpası mühüm rol oynayır. Biomüxtəlifliyin azalması trofik zəncirlərin sıradan çıxmasına, enerji axınının dəyişməsinə və ekosistem xidmətlərinin zəifləməsinə səbəb olur. Bu xidmətlərə torpağın münbitliyinin qorunması, suyun təmizlənməsi, karbonun udulması, iqlimin tənzimlənməsi və digər həyati proseslər daxildir.
Regionlarda su ehtiyatları da ekoloji tarazlığın əsas elementidir. Su hövzələrinin çirklənməsi, çay axınlarının dəyişdirilməsi, yeraltı suların həddindən artıq istismarı, kənd təsərrüfatından gələn kimyəvi maddələrin axını su ekosistemlərində ciddi dəyişikliklər yaradır. Su mühitinin çirklənməsi həm bioloji müxtəlifliyi azaldır, həm də insan istifadəsi üçün yararlı su ehtiyatlarını məhdudlaşdırır. Buna görə də su resurslarının monitorinqi, çirkab suların təmizlənməsi, suvarma sistemlərinin optimallaşdırılması və su hövzələrinin bərpası regionların ekoloji təhlükəsizliyi üçün vacib şərtlərdir.
Torpaq resursları da ekoloji tarazlıqda strateji əhəmiyyətə malikdir. Eroziya, şoranlaşma, kimyəvi çirklənmə, ağır metalların yığılması torpağın bioloji fəallığını və məhsuldarlığını azaldır. Torpağın deqradasiyası kənd təsərrüfatının məhsuldarlığının azalmasına, su balansının pozulmasına, landşaftın dəyişməsinə və ekosistemlərin fəaliyyətində davamlı pozuntulara yol açır. Buna görə də torpaqların qorunması üçün elmi əsaslı əkin sistemi, meşə zolaqlarının salınması, torpağın bioloji fəallığının artırılması və kimyəvi maddələrin normativ çərçivəsində tətbiqi vacibdir.
Atmosfer havasının mühafizəsi bölgələrdə ekoloji tarazlığın qorunmasının əsas istiqamətlərindən biridir. Sənaye müəssisələrindən, nəqliyyat vasitələrindən və məişət tullantılarının yandırılmasından çıxan zərərli qazlar havanın tərkibində dəyişikliklər yaradır. Zərərli qazlar və toz hissəcikləri bitkilərdə fotosintez prosesini zəiflədərək, torpaq və su sistemlərinə dolayı təsir göstərir. Atmosferin çirklənməsi həmçinin iqlim dəyişmələrini sürətləndirən əsas faktorlardan biridir. Buna görə də emissiyaların azaldılması, bərpa olunan enerji mənbələrinə keçidin sürətləndirilməsi, ekoloji standartların tətbiqi və nəqliyyatda yaşıl texnologiyaların genişləndirilməsi zəruridir.
Azərbaycan bölgələrinin ekoloji vəziyyəti təbii-coğrafi müxtəliflik və antropogen təsirlərin gücü ilə fərqlənir. Abşeron yarımadasında torpaqların neftlə çirklənməsi, atmosfer emissiyaları və su qıtlığı; Şirvan və Muğanda şoranlaşma və suvarma sistemlərindən yaranan problemlər; Quba-Xaçmaz və Lənkəranda meşə qırıntıları və çayların çirklənməsi; Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda müharibə nəticəsində landşaftın deqradasiyası və torpaqların minalarla çirklənməsi ekoloji tarazlığın qorunmasını çətinləşdirən amillərdir. Bu bölgələrdə ekosistemlərin bərpası üçün kompleks elmi proqramların hazırlanması vacibdir.
Müasir ekoloji monitorinq sistemləri – peyk müşahidələri, GIS xəritələşdirmə, dronlarla landşaft analizi, su və torpaq üçün biomarker texnologiyaları, atmosferin real vaxt izlənməsi – ekoloji vəziyyətin daha dəqiq qiymətləndirilməsi üçün yeni imkanlar açır. Ekosistemlərlə bağlı böyük verilənlərin analizi regional risklərin proqnozlaşdırılmasına kömək edir və idarəetmə qərarlarının səmərəliliyini artırır.
Davamlı inkişaf prinsiplərinə görə iqtisadi və sosial inkişaf yalnız təbii resursların qorunması və ekoloji tarazlığın saxlanılması ilə mümkün ola bilər. Ekoloji siyasət regional inkişaf strategiyalarının ayrılmaz hissəsi olmalıdır. Yaşıl enerji mənbələrinə keçid, tullantısız istehsal texnologiyalarının tətbiqi, ətraf mühitin qorunması ilə bağlı maarifləndirici fəaliyyətlərin artırılması və təbii sərvətlərin istifadəsinin normativ əsaslarla tənzimlənməsi ekoloji sabitliyin qorunmasının əsas istiqamətləridir.
Nəticə olaraq, bölgələrdə ekoloji tarazlığın qorunması təkcə ekoloji məsələ deyil, həm də sosial, iqtisadi və strateji əhəmiyyət daşıyan kompleks bir prosesdir. Ekosistemlərin sabitliyi və təbii ehtiyatların davamlılığı insan fəaliyyətinin bütün sahələrində ekoloji məsuliyyətin artırılmasını tələb edir. Təbiətin bərpa potensialının səmərəli istifadə edilməsi, biomüxtəlifliyin qorunması, su və torpaq resurslarının mühafizəsi, atmosferin çirklənməsinin qarşısının alınması və elmi əsaslarla idarəetmə regionların gələcək inkişafının əsas şərtləridir. Buna görə də ətraf mühitin qorunması mütləq şəkildə prioritet olmalı, ekoloji tarazlığın pozulmasına səbəb olan bütün fəaliyyətlər ciddi nəzarət altında həyata keçirilməlidir.
Nərgiz Aslanova,
YAP Xətai rayon təşkilatının S.Ə.Şirvani 122 ünvanı üzrə ərazi partiya təşkilatının üzvü
