İncəsənət nədir? Necə yarandı?

19.05.2020 Vüsal Rafiqoğlu

Açar sözlər: İncəsənət, ibtidai incəsənət, ibtidai DTS, ibtidai geyim, ibtidai heykəltaraşlıq, dini inanc, Altamira mağarası, Azıx tapıntıları, Qobustan petroqlifləri

İncəsənət – insan hisslərinin təsvir edən vasitədir. Həmçinin istənilən fəaliyyət sahəsində insanın göstərdiyi yüksək bacarıq, məharət də nəzərdə tutulur. İncəsənət mədəniyyətin bir tərkib hissəsidir. Gerçəkliyin bədii əksi kimi görmə obrazlarında (təsviri incəsənət, memarlıq), səs obrazlarında (musiqi), sözdə (ədəbiyyat), həmçinin incəsənətin müəyyən növlərində sintez ilə (teatr, kino) müəyyən olunur. [1]

İbtidai icmada, qədim dünya tarixində həmçinin, müasir dövrdə incəsənətin yaranma, inkişaf etmə prosesinə aid çoxlu nümunələr göstərmək olar: Azıx mağarasından tapılmış ayı kəlləsi üzərində xaotik cızıqlar, Qobustan petroqrifleri, İbtidai icmanın istenilen dövrünə aid, dunyanın istenilen yerindən tapılmış əmək alətləri, metalın kəşfindən sonra məişətdə istifadə üçün istər ibtidai dövrdə, istərsə də müasir dövrdə hazırlanan qablar, əsasən sinifli cəmiyyət yarandıqdan sonra istifadə olunmağa başlayan, bu gün də istifadə olunan bəzək və zinət əşyaları və sair.

Həmçinin, qədim dünya tarixində Misir ehramları, məşhur Misir divar rəsmləri, Sfinks heykəli, qədim Yunanıstanda Parfenon məbədi, qədim Romada Panteon məbədi və sair misal göstərmək olar.

Dünyada incəsənətin yaranma prosesini özündə əks etdirən nümunələrdən biri bəlkə də birincisi olan Altamira mağarasını qeyd etmek lazımdı. İspaniyanın Kantabria əyalətindəki Santillana Del Mar şəhəri yaxınlığında yerləşən Altamira mağarası, Paleolit dövründəki həyat haqqında bir xəzinədir. Burada mağara rəsmləri, o cümlədən, bizon və maral rəsmləri həyatı əhəmiyyət daşıyır və çəkdikləri dövr üçün özünəməxsus realizm və incəlik göstəricisidir. Mağaradakı fərdi rəsmlər arasında bir əlaqə və ya kompazisiya bağlantısı olmasa da, həcm, ifadələr və prespektivlərin necə göstərildiyi barədə mürəkkəb xüsusiyyətlər mövcuddur ki, bu da onları həmin dövr üçün sənətin zirvəsinə çevirir.

Amerkalı etnoqraf L.Q.Morqanın “Qədim cəmiyyət” adlı təqdiqatında ibtidai cəmiyyətin tarixi öz əksini tapır. O, qeyd edir ki, insan təkcə təbiətin tərkib hissəsi olmamış, o həm də incəsənət vasitəsilə özünü formalaşdırmış və kamilləşdirmişdir.

İncəsənət niyə yarandı?

İncəsənətin bəzi sahələri insanların təbii ehtiyacı zərurətindən, bəzi sahələri isə asudə vaxtı dəyərləndirmək zərurətindən yarandı.

Bu necə baş verdi?

Qədim insanlar vəhşi heyvanlardan qorunmaq və onları ovlamaq üçün müxtəlif əmək alətləri hazırladılar. Beləliklə, ibtidai Dekorativ Təsviri Sənətin ilkin nümunələri yaranmağa başladı. Soyuqdan qorunmaq zərurətilə geyim mədəniyyəti yarandı. Əsasən sinifli cəmiyyət yarandıqdan sonra bəzək və zinət əşyalarının istifadə olunmağa başladı. Bu ibtidai Dekorativ Tətbiqi Sənətin inkişafı idi.

Neolit inqilabında daşların deşilməsi və cilalanması üsulu mənimsənildi. Bəlkə də, bu ibtidai heykəltaraşlığın ilk rüşeyimləri idi. Həmçinin, toxuculuğun yaranması və saxsı qabların hazırlanması müvafiq olaraq, ibtidai bədii parça və bədii keramikanın əsasının qoyulması idi.

Enolit dövründə anaxaqanlığı özünün çiçəklənmə dövrünü keçirirdi. Bu dövrə aid qadın heykəlləri tapılmasaı bunun göstəricisi idi. Bu isə artıq ibtidai heykeltaraşlığın yaranması idi.

İnsanlara vəhşi heyvanlardan, təbiət hadisələrindən qorunmaq üçün yaşayış yeri lazım idi. Belə yaşayış yerləri mağaralar idi. Sonralar “ Skilopik ” tikililər, evlər və bunların nəticəsində memarlıq yarandı. Orta Tunc dövründə memarlığın bir qolu olan şəhərsalma mədəniyyəti yaranmağa başladı.

Həmçinin, incəsənətin yaranıb formalaşmasında dini inancın böyük rolu vardı. Məsələn, Azıx mağarasından tapılmış ayı kəlləsi üzərində xaotik cızıqlar bacarıqlı insanın dini inancı ilə əlaqədar idi. Bundan başqa qədim Mannada tapılmış qədim dövr bədii metal nümunəsi olan “ Qızıl cam ” üzərində təsvir olunmuş “ Üç Allah ” təsviri Mannada çox allahlılığın göstəricisi idi.

Belə nümunələrə Mezolit dövrünə aid yaşayış məskəni olan Qobustanda da rast gəlmək mümkündür. Məsələn, burada bəzi heyvan təsvirləri vardır ki, təkrar-təkrar üst-üstə çəkilib. İlk baxışdan insana elə gəlir ki, başqa yer olmadığı üçün ibtidai insan belə bir şəkil çəkib. Əslində kifayət qədər yer var. Sadəcə ibtidai insanın dini görüşünə görə ova gedərkən ovlayacağı heyvanın rəsmini belə çəkərdisə onu ovsunlamış olurdu və asanlıqla ovluyurdu.