Ekspertlər davamlı onlayn rejimin və yüksək gözləntilərin insan beynini “istirahətsiz sistemə” keçdiyini deyirlər
Müasir dövrdə emosional tükənmə artıq yalnız fərdi psixoloji vəziyyət deyil, qlobal miqyasda sosial və peşəkar təhlükəyə çevrilən ciddi problemlərdən biri kimi qiymətləndirilir. Sürətlənən həyat ritmi, artan rəqabət, yüksək iş yükü, rəqəmsal asılılıq və daimi məhsuldarlıq təzyiqi insanların psixoloji dayanıqlığını zəiflədən əsas amillər sırasındadır. Son araşdırmalar göstərir ki, emosional tükənmə halları son illərdə xüsusilə səhiyyə, təhsil, informasiya texnologiyaları və xidmət sektorunda çalışan insanlar arasında kəskin şəkildə artıb.
Psixoloq Christina Maslach tərəfindən hazırlanan və dünyada ən çox istifadə olunan “Maslach Burnout Inventory” modeli emosional tükənməni üç əsas istiqamətdə izah edir: emosional yorğunluq, insanlardan uzaqlaşma və şəxsi uğur hissinin azalması. Bu yanaşma göstərir ki, burnout sadəcə yorğunluq deyil. İnsan müəyyən mərhələdən sonra həm emosional olaraq boşalır, həm ətrafındakılara qarşı laqeyd münasibət göstərməyə başlayır, həm də gördüyü işin dəyərinə inanmağı dayandırır. Məhz bu məqam emosional tükənmənin adi stresdən fərqləndiyi əsas nöqtə hesab olunur.
Araşdırmaların nəticələri vəziyyətin xüsusilə səhiyyə sektorunda kritik həddə çatdığını ortaya qoyur. “JAMA Network”ün araşdırması üzrə 45 ölkədə 109 mindən çox həkim arasında aparılan sistematik təhlildə bəzi tədqiqatlarda emosional tükənmə göstəricisinin 86 faizə qədər yüksəldiyi qeyd olunur. Bu nəticələr göstərir ki, uzun iş saatları, daimi məsuliyyət hissi, insan həyatı ilə bağlı qərarlar vermək məcburiyyəti və fasiləsiz psixoloji gərginlik tibb işçilərində ciddi emosional aşınma yaradır. ABŞ-da cərrah rezidentləri arasında aparılmış başqa bir araşdırmada iştirakçıların 38.6 faizi hər həftə emosional tükənmə simptomları yaşadığını bildirib. Bu fakt onu göstərir ki, məsələ təkcə ağır iş şəraiti deyil, həm də davamlı psixoloji təzyiq mühitidir.
Araşdırmalar emosional tükənmənin artıq yalnız fiziki iş yükü ilə bağlı olmadığını da göstərir. Xüsusilə rəqəmsallaşmanın sürətlənməsi ilə birlikdə insanlar işdən sonra belə psixoloji olaraq “iş rejimindən” çıxa bilmir. Telefon bildirişləri, elektron məktublar, onlayn iclaslar və sosial şəbəkələr insan beyninin istirahət imkanını məhdudlaşdırır. İnformasiya texnologiyaları sahəsində aparılmış beynəlxalq araşdırmaların yekununda proqram təminatı əməkdaşları arasında burnout hallarının artdığı xüsusi vurğulanır. Tədqiqat nəticələrinə görə, kollektiv münasibətlərin zəif olması, iş mühitində dəstək hissinin azalması və davamlı nəticə təzyiqi proqramçılar arasında emosional yorğunluğu sürətləndirən əsas amillərdəndir.
Son dövrdə süni intellekt texnologiyalarının sürətli yayılması da bu istiqamətdə yeni risklər formalaşdırır. Araşdırmalar zamanı artıq “AI brain fry” anlayışı işlədilməyə başlanıb. Bu termin süni intellekt alətləri ilə uzun müddət işləyən insanlarda yaranan zehni yüklənmə və emosional yorğunluğu ifadə edir. Araşdırmalarda xüsusilə marketinq, proqramlaşdırma və insan resursları sahəsində çalışan əməkdaşlarda diqqət azalması, psixoloji yorğunluq və emosional boşalma hallarının daha çox müşahidə edildiyi qeyd olunur. Bu isə göstərir ki, texnologiya iş yükünü azaltmaqla yanaşı, insan beyninə yeni tip təzyiqlər də yaradır.
Emosional tükənmənin sosial təsirləri də getdikcə daha aydın görünür. Böyük Britaniyada aparılan sorğularda işçilərin 85 faizinin burnout əlamətləri yaşadığı müəyyən olunub. Gənclər arasında isə bu göstərici daha yüksəkdir. Ekspertlər bunu iqtisadi qeyri-sabitlik, gələcək qorxusu, karyera təzyiqi və sosial müqayisə ilə əlaqələndirirlər. Sosial şəbəkələrdə davamlı olaraq “uğurlu həyat” görüntülərinin təqdim olunması insanlarda psixoloji təzyiqi artırır və özünü yetərsiz hiss etmə problemini gücləndirir. Nəticədə insanlar daha çox işləməyə çalışsa da, emosional baxımdan daha sürətli tükənirlər.
Mütəxəssislər hesab edirlər ki, emosional tükənmə uzun müddət nəzarətsiz qaldıqda həm psixoloji, həm də fiziki sağlamlıq üçün ciddi risk yaradır. Yuxusuzluq, diqqət pozuntusu, motivasiya itkisi, aqressiya, sosial uzaqlaşma və depressiya burnoutun ən geniş yayılmış nəticələri sırasındadır. Bəzi araşdırmalar isə uzunmüddətli emosional tükənmənin ürək-damar xəstəlikləri və immun sisteminin zəifləməsi ilə əlaqəli ola biləcəyini göstərir.
Bütün bu nəticələr göstərir ki, emosional tükənmə artıq yalnız fərdi problem deyil. Bu məsələ əmək bazarına, məhsuldarlığa, ailə münasibətlərinə və ümumilikdə cəmiyyətin sosial sağlamlığına təsir edən ciddi çağırışa çevrilib. Mütəxəssislər problemin qarşısını almaq üçün iş və şəxsi həyat balansının qorunmasını, psixoloji dəstək mexanizmlərinin gücləndirilməsini, iş saatlarının optimallaşdırılmasını və rəqəmsal yorğunluğun azaldılmasını vacib hesab edirlər.
Nigar Orucova, “İki sahil”
