Xəbər verdiyimiz kimi, Türkiyədə tütünə qarşı tarixi qadağa gündəmdədir. Məlumata görə hakim Ədalət və İnkişaf Partiyası (AKP) tərəfindən hazırlanmış yeni qanun layihəsi ölkədə tütün istifadəsinin mərhələli şəkildə aradan qaldırılmasını, 2040-cı ilə qədər isə tam imtinanı nəzərdə tutur.
Bəs Türkiyədə tütün məhsullarının tam qadağan edilməsi planı nə dərəcədə real və iqtisadi baxımdan dayanıqlı görünür? Azərbaycanda da belə bir qərar ola bilərmi?
İqtisadçı Natiq Cəfərli Musavat.com-a bildirib ki, tütün məmulatları və spirtli içkilərin qadağan edilməsi ilə davamlı nəticə əldə etmək mümkün deyil. Onun sözlərinə görə, tarixi və iqtisadi təcrübə göstərir ki, belə sərt inzibati qadağalar əksər hallarda gözlənilən effekti vermir, əksinə, əlavə problemlər yaradı:
“Əgər bu məhsulların satışı tam şəkildə qadağan olunarsa, bu, avtomatik olaraq qeyri-rəsmi dövriyyənin – yəni “qara bazar”ın formalaşmasına gətirib çıxaracaq. Nəticədə nəzarətsiz, keyfiyyətsiz və daha təhlükəli məhsulların yayılması riski artacaq ki, bu da ictimai sağlamlıq baxımından daha ciddi fəsadlara səbəb ola bilər. Türkiyədə tütünlə bağlı tətbiq olunması müzakirə edilən sərt qadağa modelinin Azərbaycanda tətbiqinə ehtiyac yoxdur. Bu yanaşma həm iqtisadi, həm də sosial baxımdan arzuolunan nəticələri verməyə bilər. Əksinə, daha balanslı və mərhələli addımların atılması məqsədəuyğundur. Məsələn, tütün məhsullarına tətbiq olunan aksiz vergilərinin müəyyən qədər artırılması mümkündür və bu, daha effektiv alət hesab oluna bilər. Çünki tütün sosial zəruri məhsul kateqoriyasına daxil deyil və onun istehlakının azaldılması fiskal alətlər vasitəsilə də tənzimlənə bilər”.
Onun fikrincə, müxtəlif ölkələrdə bu cür qadağalar tətbiq olunsa da, əksər hallarda uğursuzluqla nəticələnib: “Klassik nümunə kimi ABŞ-da qəbul edilən və tarixə “quru qanun” kimi düşən siyasəti göstərmək olar. 1920-ci illərin əvvəllərində qüvvəyə minən bu qanun spirtli içkilərin istehsalını və satışını qadağan etsə də, nəticə etibarilə ölkədə genişmiqyaslı qanunsuz ticarət şəbəkələri formalaşdı, mütəşəkkil cinayətkarlıq gücləndi və dövlət nəzarəti faktiki olaraq zəiflədi. Nəticədə bu siyasətin səmərəsiz olduğu qəbul edildi və bir neçə il sonra qanun ləğv olundu”.
İqtisadçı Eldəniz Əmirov isə qeyd edib ki, belə bir qadağanın tətbiqi, əslində, uzunmüddətli perspektiv baxımından müəyyən qədər real görünə bilər:
“Çünki qısa müddət ərzində tam qadağanın tətbiqi mümkün və effektiv sayılmır. 2040-cı ilə qədər olan dövr yaxın zaman kəsiyi hesab olunmasa da, bütün hallarda həmin tarixə qədər atılmalı olan vacib və sistemli addımlar var. Bu prosesin düzgün planlaşdırılması və mərhələli şəkildə həyata keçirilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Hazırkı vəziyyətə nəzər salsaq, Türkiyədə tütün və tütün məhsullarından əldə olunan gəlirlərin dövlət büdcəsində kifayət qədər böyük paya malik olduğunu görərik. Bu daxilolmalar dövlət maliyyəsi üçün mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Məhz buna görə də birdən-birə tətbiq olunan sərt qadağalar bu sahədə ciddi boşluqlar yarada bilər ki, bu da iqtisadi risklərin artması ilə nəticələnə bilər”.
İqtisadçının fikrincə, əgər belə bir qadağa dərhal tətbiq olunarsa, bu, kölgə iqtisadiyyatının genişlənməsinə gətirib çıxara bilər: “Yəni tütün məhsullarının istehsalı və satışı gizli şəkildə davam edəcək, bu isə proseslərə nəzarəti xeyli çətinləşdirəcək və qanunsuz dövriyyənin artmasına səbəb olacaq. Bu baxımdan prosesi mərhələli şəkildə sərtləşdirmə metoduna yönəltmək daha effektiv yanaşma ola bilər. Qadağaların birdən-birə deyil, tədricən genişləndirilməsi daha məqsədəuyğundur. Məsələn, ictimai yerlərdə, qapalı məkanlarda, daha sonra isə açıq ərazilərin müəyyən hissələrində siqaret istifadəsinin məhdudlaşdırılması kimi addımlar mərhələli şəkildə tətbiq oluna bilər. Bu cür yanaşma həm cəmiyyətin adaptasiyasını asanlaşdırar, həm də gözlənilən nəticələrin daha davamlı olmasına şərait yaradar. Ümumilikdə, 2040-cı ilə qədər bu proses planlı və ardıcıl şəkildə aparılarsa, real və müsbət nəticələrin əldə olunması mümkündür. Nəzərə almaq lazımdır ki, Türkiyədə siqaret istifadəçilərinin sayı Azərbaycanla müqayisədə daha çoxdur. Xüsusilə də həmin coğrafiyada qadınlar arasında siqaretə meyilliliyin artım dinamikası daha qabarıq şəkildə müşahidə olunur. Doğrudur, Azərbaycanda da bu tendensiya müəyyən dərəcədə mövcuddur, lakin miqyas baxımından Türkiyə ilə müqayisə ediləcək səviyyədə deyil.
Azərbaycana gəldikdə, ekspert qeyd edib ki, Dövlət Statistika Komitəsinin təqdim etdiyi məlumatlar və ümumi müşahidələrə əsasən, tütün və tütün məhsullarından istifadə edənlərin sayında, xüsusilə də kişilər arasında ciddi azalma müşahidə olunur:
“Bəziləri bu fikirlə razılaşmaya bilər, lakin son 10-15 ilin müqayisəli təhlili göstərir ki, bugünkü gənclər arasında siqaret istifadəsi əvvəlki dövrlərlə müqayisədə xeyli azalıb. Bu istiqamətdə əlavə dəstəkləyici addımlar atılarsa, məsələn, ictimai yerlərdə siqaret istifadəsinə qoyulan məhdudiyyətlərin daha da genişləndirilməsi kimi tədbirlər görülərsə, bu azalma tendensiyası daha da güclənə bilər”.
