34 il əvvəlin bu günündə Şuşa işğal olundu. O gün yalnız bir şəhər deyil, Azərbaycan xalqının qəlbi yaralandı. Qarabağın tacı sayılan bu tarixi şəhərimiz 10 411 gün (28 il, 6 ay 184 gün – red.) həsrət, nisgil və ağrı içində qaldı. Ancaq xalqımız bir an belə ümidini itirmədi. Çünki hər bir azərbaycanlı bilirdi ki, Şuşasız Qarabağ, Qarabağsız isə Azərbaycan yoxdur.
Şuşa şəhərinin əsası 1752-ci ildə Qarabağ xanlığının banisi Pənahəli xan tərəfindən qoyulub. O dövrdə Qarabağı xarici hücumlardan qorumaq üçün möhkəm strateji qala-şəhərə ehtiyac vardı. Məhz buna görə Pənahəli xan uca qayalar üzərində yerləşən, təbii istehkam rolunu oynayan bu ərazini seçdi və burada “Pənahabad” adlı qala saldırdı. Sonralar bu şəhər Şuşa adı ilə məşhurlaşdı və qısa müddətdə Qarabağın siyasi, iqtisadi və mədəni mərkəzinə çevrildi. Şuşa yalnız qala şəhəri deyildi. O, Azərbaycan ruhunun yaşadığı müqəddəs məkan idi. Burada böyük sənətkarlar, şairlər, alimlər yetişdi. Azərbaycan musiqisinin incisi olan muğam sənəti məhz Şuşada daha da inkişaf etdi. Xurşidbanu Natəvan, Üzeyir Hacıbəyli, Bülbül, Cabbar Qaryağdıoğlu kimi dahi şəxsiyyətlər Şuşanın Azərbaycan mədəniyyətinə bəxş etdiyi böyük adlardandır. Buna görə də Şuşa Qafqazın konservatoriyası adlandırılırdı.
XIX və XX əsrin əvvəllərində Şuşa bölgənin ən inkişaf etmiş şəhərlərindən biri idi. Burada məktəblər, məscidlər, karvansaralar, mədəniyyət ocaqları fəaliyyət göstərirdi. Şəhərin küçələrində Azərbaycan musiqisi səslənir, poeziya məclisləri qurulurdu. Şuşa təkcə Qarabağın deyil, bütün Azərbaycanın mənəvi paytaxtına çevrilmişdi.
Lakin tarix boyu Şuşa dəfələrlə ağır sınaqlarla üz-üzə qaldı. XX əsrin sonlarında Ermənistanın Azərbaycana qarşı ərazi iddiaları nəticəsində Qarabağ müharibəsi başladı. Nəticədə əvvəldə qeyd etdiyimiz kimi, 1992-ci ilin 8 may tarixində Şuşa işğal olundu. Minlərlə insan öz doğma yurd-yuvasından didərgin düşdü. Şuşanın tarixi abidələri dağıdıldı, məscidləri təhqir edildi, Azərbaycan xalqının izlərini silməyə çalışdılar. Amma hər zaman inandıq. Azərbaycan Ordusu illərlə bu müqəddəs torpaqları azad etmək üçün gücləndi, dövlətimiz daha qüdrətli oldu. Və nəhayət, 2020-ci ildə başlanan Vətən müharibəsi Azərbaycan xalqının şanlı tarixini yenidən yazdı. 44 gün davam edən müharibədə qəhrəman Azərbaycan Ordusu misilsiz igidlik göstərdi. Şəhidlərimizin qanı, qazilərimizin qəhrəmanlığı sayəsində torpaqlarımız işğaldan azad edildi.
2020-ci ilin 8 noyabrı Azərbaycan tarixinin ən şərəfli günlərindən biri oldu. Müzəffər Ali Baş Komandan İlham Əliyevin rəhbərliyi altında Azərbaycan Ordusu Şuşanı azad etdi. Dağları aşaraq, sıldırım qayalardan keçərək düşmənə sarsıdıcı zərbə vuran xüsusi təyinatlılarımız dünya hərb tarixinə yazılan qəhrəmanlıq nümunəsi göstərdilər. Şuşanın azad olunması müharibənin taleyini həll edən əsas zəfər oldu. Həmin gün Prezident İlham Əliyevin xalqa müraciətində söylədiyi tarixi sözlər milyonlarla azərbaycanlının qəlbini qürur və sevinc hissi ilə doldurdu: “Əziz Şuşa, sən azadsan! Əziz Şuşa, biz qayıtmışıq! Biz səni dirçəldəcəyik!”
Bu sözlər yalnız bir çıxış deyil, bütöv bir xalqın həsrətinin sona çatmasının ifadəsi idi.
Bu gün azad Şuşa yenidən dirçəlir. İşğal dövründə dağıdılmış küçələr bərpa olunur, tarixi abidələr yenidən əvvəlki görkəminə qaytarılır. Şuşada beynəlxalq tədbirlər keçirilir, muğam festivalları təşkil olunur, şəhər yenidən öz mədəni nəfəsini bərpa edir. Cıdır düzündə yenidən Azərbaycan bayrağı dalğalanır, Qarabağın səmasında artıq azadlıq nəğməsi səslənir.
İllərlə yurd həsrəti çəkən insanlar bu gün doğma Şuşaya qayıdır, ata-baba ocaqlarının qoxusunu duyurlar. Şuşanın küçələrində uşaqların səsi eşidilir, həyat yenidən canlanır. Qarabağ xanlığının mərkəzi olan bu qədim şəhər yenidən Azərbaycanın mədəniyyət paytaxtı kimi ucalır. Şuşa bu gün yalnız bir şəhər deyil. O, Azərbaycan xalqının əyilməz ruhunun, birliyinin və qələbəsinin rəmzidir. Şəhidlərimizin müqəddəs əmanəti olan bu torpaq əbədi olaraq Azərbaycan bayrağı altında yaşayacaq.
Qarabağ Azərbaycandır!
Şuşa Azərbaycandır!
Bu həqiqət artıq əbədi olaraq tarixə yazılıb.
Cavanşir ABBASLI
Musavat.com
