Hər bir xalqın taleyində müstəqillik anlayışı ən ali dəyərlərdən sayılır. Azərbaycan xalqı da əsrlər boyu azadlığa, öz taleyini özü idarə etməyə can atmışdır. 1918-ci il mayın 28-də Tiflisdə qəbul edilmiş müstəqillik bəyannaməsi bu arzunun reallaşması oldu. Hazırkı məqalədə milli dövlətçilik ənənələrinin davamlılığı, müstəqilliyin qorunmasının çətinlikləri, Konstitusiya Aktının rolu və üçrəngli bayrağımızın dirçəldilməsi kimi məsələlərə nəzər salınacaqdır.
Qədim dövrlərdən başlayaraq Azərbaycan torpağında Manna, Atropatena, Albaniya kimi güclü dövlət qurumları mövcud olmuşdur. Sonrakı dövrlərdə Şirvanşahlar, Səfəvilər, Qaraqoyunlu, Ağqoyunlu və başqa dövlətlər bu ənənəni yaşatmışdır. XX əsrin əvvəllərində isə həmin dövlətçilik məktəbinin ən parlaq nümunələrindən biri – Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti meydana gəldi.
1918-ci il mayın 28-də Azərbaycan Milli Şurasının iclasında tarixi qərar qəbul edildi. İclasda Fətəli Xan Xoyskinin (nazirlər kabinetinin sədri), Əlimərdan bəy Topçubaşovun (gələcək parlamentin sədri, Paris Sülh Konfransında Azərbaycan nümayəndə heyətinin rəhbəri), Məhəmməd Yusif Cəfərovun (Milli Şuranın sədri), Həsən bəy Ağayevin (Milli Şuranın sədrinin müavini) və digər görkəmli şəxsiyyətlərin imzaladığı müstəqillik bəyannaməsi ilə Cümhuriyyət elan edildi. Fətəli Xan Xoyskinin rəhbərlik etdiyi ilk hökumət qısa müddətdə bir sıra mühüm dövlət qurumlarının təməlini qoydu.
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Müsəlman Şərqində ilk parlamentli, dünyəvi və demokratik respublika kimi tarixə düşdü. Cəmi 23 ay fəaliyyət göstərməsinə baxmayaraq, bu qurum qadınlara seçki hüququ verməklə dövrün bir çox qabaqcıl ölkələrini belə geridə qoydu. Milli ordu yaradıldı, Azərbaycan Dövlət Bankı təsis edildi, Bakı Dövlət Universiteti açıldı. Bütün bu addımlar Xoyski, Topçubaşov, Cəfərov kimi dövlət xadimlərinin uzaqgörən siyasətinin bəhrəsi idi. Beləliklə, 28 May milli dövlətçilik tariximizin əvvəlki dövrlərini XX əsrə bağlayan yeni, parlaq səhifəyə çevrildi.
“Müstəqilliyi qorumaq, saxlamaq o müstəqilliyi əldə etməkdən qat-qat çətin bir vəzifə idi.” Ulu Öndər Heydər Əliyevin bu kəlamı tarixi reallıqların dərin ifadəsidir. Azərbaycan iki dəfə – 1918-ci və 1991-ci illərdə müstəqillik əldə etmək şansı qazanmışdır. Birinci cəhd cəmi 23 ay sonra bolşevik işğalı ilə nəticələndi. İkinci dəfə isə 1991-ci ildə Sovet İttifaqının süqutu fonunda müstəqillik bərpa olundu.
1991-ci il oktyabrın 18-də Azərbaycan Respublikasının Ali Soveti “Dövlət müstəqilliyi haqqında Konstitusiya Aktı”nı qəbul etdi. Bu sənədlə Azərbaycan 1918–1920-ci illərdə mövcud olmuş Xalq Cümhuriyyətinin hüquqi varisi olduğunu təsdiqlədi. 1991-ci il dekabrın 29-da ümumxalq referendumu keçirildi; əhalinin 95 faizdən çoxu müstəqilliyə “bəli” dedi. Lakin müstəqilliyin ilk illəri çox ağır keçdi: daxili qarşıdurma, Qarabağ müharibəsi, iqtisadi böhran ölkəni parçalanma həddinə çatdırmışdı.
Məhz bu çətin dönəmdə xalqın təkidi ilə hakimiyyətə qayıdan Heydər Əliyevin rəhbərliyi Azərbaycanı xilas etdi. Ulu Öndər müstəqilliyin qorunmasını özünün başlıca vəzifəsi saydı. Onun strateji xətti sayəsində ölkə daxili və xarici təhdidlərdən qorundu, Konstitusiya Aktının prinsipləri həyata keçirildi, müstəqilliyin əbədi, dönməz xarakteri təmin edildi. Heydər Əliyevin haqlı olaraq vurğuladığı kimi, “müstəqilliyi qorumaq, saxlamaq o müstəqilliyi əldə etməkdən qat-qat çətin bir vəzifə idi” – və bu ağır missiyanın öhdəsindən məhz Ulu Öndərin parlaq rəhbərliyi gəldi.
İlk dəfə olaraq rəsmi qaydada üçrəngli bayrağı Ulu Öndər Heydər Əliyev Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ali Məclisinin sessiyasında rəsmi dövlət bayrağı kimi qaldırıb.
Dövlət rəmzləri müstəqilliyin görünən simvoludur. Azərbaycanın üçrəngli bayrağı – mavi, qırmızı, yaşıl zolaqlar və ağ aypara səkkizguşəli ulduz – ilk dəfə 1918-ci ildə Xalq Cümhuriyyəti tərəfindən qəbul olunmuşdur. Bu rənglər türk mənşəyimizi, müasir inkişafa sadiqliyimizi və İslam dəyərlərinə bağlılığımızı təcəssüm etdirir. Lakin 1920-ci il işğalından sonra bayraq 70 il boyu rəsmi səviyyədə qadağan edildi.
Tarixi ədalətin bərpası Ulu Öndər Heydər Əliyevin adı ilə bağlıdır. 1990-cı il noyabrın 17-də Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ali Məclisinin sessiyasında Heydər Əliyevin birbaşa təşəbbüsü və rəhbərliyi ilə dönüş nöqtəsi yarandı. Hələ Sovet İttifaqı tam dağılmamış, Moskva hərbi-siyasi nəzarəti davam etdirərkən, Ulu Öndərin cəsarətli siyasi iradəsi nəticəsində üçrəngli bayrağımız Naxçıvanda rəsmi dövlət bayrağı kimi qaldırıldı. Bu, azərbaycanlıların milli oyanışına güclü təkan verdi və müstəqillik hərəkatının ən önəmli simvolik aktlarından birinə çevrildi.
1991-ci il fevralın 5-də Azərbaycan Respublikasının Ali Soveti məhz həmin üçrəngli bayrağı respublikanın rəsmi dövlət bayrağı kimi təsdiq etdi. Bu gün həmin bayraq işğaldan azad olunmuş torpaqlarımızda, beynəlxalq tədbirlərdə və bütün dövlət qurumlarında qürurla dalğalanır. Beləliklə, bayrağımızın qayıdışı Heydər Əliyevin uzaqgörənliyinin, milli dəyərlərə sonsuz sədaqətinin və dövlətçilik müdrikliyinin əyani nümunəsi olaraq tariximizin qızıl səhifələrində əbədi yaşayacaqdır.
Emin Əliyev,
YAP Sumqayıt şəhər təşkilatının məsləhətçisi
