Türk Dünyasının Yeni Reallıqları: Prezident İlham Əliyevin Qəbələ Zirvəsində Strateji Baxışları
Türk Dövlətləri Təşkilatının (TDT) Qəbələdə keçirilən 12-ci Zirvə Görüşü müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində türk dövlətlərinin artan rolunu nümayiş etdirən mühüm hadisə kimi tarixə düşdü. Prezident İlham Əliyevin çıxışı isə bu proseslərin elmi-siyasi təhlili baxımından həm nəzəri, həm də praktik əhəmiyyət daşıyır.
Prezident İlham Əliyevin vurğuladığı kimi, Türk Dövlətləri Təşkilatı artıq sadəcə regional əməkdaşlıq platforması deyil, qlobal geosiyasi aktora çevrilməkdə olan çoxölkəli struktur kimi formalaşır. Onun qeyd etdiyi “əməkdaşlıqdan mərkəzə çevrilmə” ifadəsi təşkilatın beynəlxalq münasibətlər sistemində status yüksəlişini simvolizə edir.
Azərbaycanın təşkilata 2 milyon ABŞ dolları ianə etməsi bu prosesdə ölkəmizin liderlik və təşəbbüskarlıq funksiyasını bir daha nümayiş etdirir. Beləliklə, Azərbaycan təkcə coğrafi deyil, həm də ideoloji baxımdan türk dünyasının strateji dayaqlarından biri kimi çıxış edir.
Dünyanın geosiyasi mənzərəsində hərbi-siyasi gərginliklərin artdığı bir dövrdə Prezident İlham Əliyevin “təhlükəsizlik təmin edilmədən inkişaf mümkün deyil” fikri realist beynəlxalq siyasətin təməl prinsiplərindən biri kimi səsləndi.
Azərbaycanın təşəbbüsü ilə 2026-cı ildə TDT-yə üzv ölkələrin birgə hərbi təlimlərinin keçirilməsi ideyası, əslində, regional müdafiə sisteminin institusional əsaslarının formalaşması istiqamətində atılan strateji addımdır. Bu təklif türk ölkələrinin kollektiv təhlükəsizlik fəlsəfəsini gücləndirməklə yanaşı, onların müstəqil müdafiə potensialının artmasına da xidmət edir.
Prezident İlham Əliyev 2020-ci ilin 44 günlük Vətən müharibəsini və 2023-cü ilin antiterror tədbirlərini xatırladaraq, Azərbaycanın milli iradə və beynəlxalq hüquq əsasında əldə etdiyi qələbəni türk dünyasının ortaq ədalət və sülh uğrunda qələbəsi kimi səciyyələndirib.
Azərbaycanın coğrafi mövqeyi və inkişaf etmiş infrastruktur potensialı TDT məkanında birləşdirici strateji rol oynayır. Prezidentin çıxışında qeyd olunduğu kimi, son illərdə Orta Dəhliz üzrə yükdaşımalar 90 faiz artıb ki, bu da təşkilat daxilində iqtisadi inteqrasiyanın dinamik artımını göstərir.
Zəngəzur dəhlizinin açılması isə yalnız regional deyil, həm də qlobal əhəmiyyətli layihə kimi təqdim olunur. Bu dəhliz Orta Asiya ilə Avropanı birləşdirən yeni nəqliyyat arteriyası olmaqla yanaşı, Türk dövlətləri arasında iqtisadi və mədəni əlaqələrin də sabitləşdirici elementi kimi çıxış edəcək.
Enerji təhlükəsizliyi sahəsində Prezident İlham Əliyevin vurğuladığı bərpaolunan enerji siyasəti Türk dünyasında yaşıl iqtisadiyyat modelinə keçidin elmi-praktik təməlini qoyur. Prezidentin nitqində 1926-cı ildə Bakıda keçirilən Birinci Türkoloji Qurultayın 100 illiyinin qeyd edilməsi təşəbbüsü türk dünyasının intellektual və elmi birlik tarixinin yenidən canlandırılması baxımından xüsusi önəm daşıyır. Bu təklif, əslində, mədəni diplomatiyanın və ortaq kimlik siyasətinin möhkəmləndirilməsinə yönəlmişdir.
Prezident İlham Əliyev Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun bərpası prosesində qardaş ölkələrin göstərdiyi yardımı xüsusi minnətdarlıqla qeyd edərək, bu təşəbbüsləri türk həmrəyliyinin praktiki təzahürü kimi dəyərləndirib. Füzuli, Ağdam və Cəbrayılda inşa edilən məktəblər, mədəniyyət ocaqları və məscidlər təkcə tikinti layihəsi deyil, həm də qardaşlıq və ortaq dəyərlərin simvoludur. Prezident İlham Əliyevin Qəbələ Zirvəsindəki çıxışı Türk Dövlətləri Təşkilatının gələcək istiqamətlərinə konseptual baxış təqdim etdi. Onun nitqi həm siyasi, həm də elmi müstəvidə Türk dünyasının qarşıdakı dövrdə iqtisadi, hərbi və mədəni inteqrasiyasını dərinləşdirmək məqsədinə xidmət edən strateji doktrina kimi dəyərləndirilə bilər.TDT-nin formalaşmaqda olan bu yeni mərhələsi göstərir ki, türk dövlətləri birliyinin əsasında yalnız ortaq tarix deyil, həm də ortaq gələcəyə yönəlmiş siyasi iradə dayanır.
Bərdə rayon Heydər Əliyev Mərkəzinin elmi işçisi Türkan Şadlinskya
