Bəyənmə, izləyici və asılılıq…
Avropada yeniyetmələrin rəqəmsal həyatına nəzarət gücləndirildi
Avropada rəqəmsal mühitin hüquqi tənzimlənməsi yeni mərhələyə qədəm qoyur. Avropa İttifaqına üzv ölkələr yaxın gələcəkdə yetkinlik yaşına çatmayan şəxslərin sosial şəbəkələrə çıxışını məhdudlaşdıran qanunvericilik təşəbbüsləri ilə çıxış etməyə hazırlaşır. Bu təşəbbüslər artıq yalnız texnoloji platformaların fəaliyyətinə nəzarət deyil, uşaqların rəqəmsal mühitdə təhlükəsizliyini təmin etmək məqsədi daşıyan genişmiqyaslı strategiyanın bir hissəsi kimi qiymətləndirilir.
Rumıniya bu siyasəti açıq şəkildə dəstəkləyən ölkələrdən biridir. “Digi24” telekanalına açıqlamasında Rumıniya prezidentinin müşaviri Sorin Kostrey bildirib ki, yaxın bir il ərzində Avropanın bir çox ölkəsində analoji qanunların qəbulu gözlənilir. O vurğulayıb ki, bəzi sosial şəbəkələr asılılıq yaradır və onların fəaliyyətinin tənzimlənməsi artıq zərurətə çevrilib. Kostreynin sözlərinə görə, bu məhdudiyyətləri gənclərin tütün və alkoqola çıxışının məhdudlaşdırılması ilə müqayisə etmək olar. Bu yanaşma göstərir ki, Avropa siyasi dairələri sosial medianı yalnız kommunikasiya vasitəsi deyil, ictimai sağlamlıq və davranış formalaşdıran faktor kimi qiymətləndirir.
“Bəyənmə” ilə asılılıq arasında
Son illər sosial şəbəkələr yeniyetmələrin gündəlik həyatının mərkəzi elementinə çevrilib. Bu platformalar ünsiyyət, özünüifadə, informasiya əldə etmə və sosial inteqrasiya imkanları təqdim edir. Lakin paralel olaraq kibertəzyiq, onlayn zorakılıq, şəxsi məlumatların kommersiya məqsədilə istifadəsi və manipulyativ alqoritmlər ciddi narahatlıq yaradır. 13–16 yaş arası istifadəçilər emosional və sosial inkişaf mərhələsində olduqları üçün rəqəmsal təsirlərə daha həssas hesab olunur. Sosial təsdiq ehtiyacı, bəyənmə və izləyici sayı üzərindən formalaşan rəqabət bu yaş qrupunda psixoloji gərginlik yarada bilir. Beləliklə, məhdudiyyət təşəbbüsləri senzura deyil, qoruyucu mexanizm kimi təqdim olunur.
Planlaşdırılan qanunvericilik dəyişiklikləri bir neçə əsas istiqaməti əhatə edir. İlk növbədə yaşın təsdiqi mexanizmlərinin gücləndirilməsi nəzərdə tutulur. Mövcud praktika göstərir ki, bir çox platformada istifadəçi sadəcə doğum tarixini qeyd etməklə qeydiyyatdan keçə bilir. Yeni model çərçivəsində texnoloji şirkətlər daha etibarlı identifikasiya sistemləri tətbiq etməyə məcbur ola bilər. Bu isə rəqəmsal şəxsiyyət alətləri, valideyn razılığı mexanizmləri və digər texniki həlləri aktuallaşdırır.
Platformalar artıq “təhlükəsiz oyun sahəsi” deyil
İkinci istiqamət platformaların məsuliyyətinin artırılmasıdır. Uzun müddət sosial media şirkətləri “vasitəçi platforma” statusu ilə məzmunla bağlı birbaşa məsuliyyətdən yayınsa da, Avropada bu yanaşma dəyişir. Alqoritmlərin zərərli kontenti təşviq etməsi, uşaqlara yönəlmiş reklam siyasəti və istifadə vaxtının süni artırılması kimi mexanizmlər hüquqi müzakirə predmetinə çevrilir. Gözlənilir ki, yeni qanunlar platformaları uşaq auditoriyası üçün nəzərdə tutulan məhsul dizaynını yenidən nəzərdən keçirməyə məcbur edəcək.
Qlobal miqyasda oxşar presedent mövcuddur. Avstraliyada 16 yaşdan aşağı şəxslərin sosial şəbəkələrə çıxışı məhdudlaşdırılıb. Avropa daxilində isə Fransa və Danimarka analoji təşəbbüslərə dəstək verib və 2026-cı ildə müvafiq qanunların qəbulunu planlaşdırdıqlarını açıqlayıblar. Bu, məsələnin koordinasiyalı siyasi kurs çərçivəsində irəli sürüldüyünü göstərir.
Bununla yanaşı, rəqəmsal azadlıqlar və təhlükəsizlik tələbləri arasında həssas balans qorunmalıdır. Həddən artıq sərt məhdudiyyətlər internetin açıq təbiətinə müdaxilə kimi qiymətləndirilə bilər. Digər tərəfdən, uşaqların qorunması dövlətlərin konstitusion öhdəliyidir. Bu səbəbdən Avropa institutları yeni çərçivəni formalaşdırarkən həm insan hüquqları standartlarını, həm də texnoloji reallıqları nəzərə alırlar.
Rəqəmsal transformasiyanın sürətləndiyi bir dövrdə sosial şəbəkələr artıq yalnız virtual platforma deyil, ictimai davranış və sosial münasibətlər formalaşdıran mühüm məkandır. Uşaqların bu məkanda hansı şərtlərlə iştirak etməsi strateji əhəmiyyət kəsb edir. Avropada başlanmış normativ proses rəqəmsal məsuliyyət anlayışını yenidən müəyyənləşdirə bilər və qlobal rəqəmsal idarəetmə modelinə presedent yaradacaq.
Yeni balans, yeni qaydalar
Beləliklə, qarşıdakı dövrdə Avropada sosial şəbəkələrin fəaliyyəti daha sistemli və sərt hüquqi çərçivə ilə tənzimlənə bilər. Yetkinlik yaşına çatmayanların qorunması prioriteti ilə irəli sürülən bu təşəbbüs faktiki olaraq rəqəmsal ekosistemin yenidən konfiqurasiyası deməkdir. Texnologiya şirkətləri, dövlət institutları və vətəndaş cəmiyyəti arasında formalaşacaq yeni balans XXI əsrin rəqəmsal siyasətinin istiqamətlərini müəyyən edəcək.
Nigar Orucova, “İki sahil”
