Günümüzdə uşaqların ünsiyyət probleminin əsas səbəbi internet və texnologiya asılılığıdır. İnternet asılılığı uşaqların gündəlik həyatına müxtəlif formalarda təsir edir, sosiallaşmanı əhəmiyyətli dərəcədə azaldır. Azyaşlı uşaqlarda ekran asılılığı valideynlərin laqeyd yanaşmasından qaynaqlanır. Mütəxəssislər xüsusən də 0-2 yaş aralığındakı uşaqların texnoloji alətləri istifadə etməsindən çəkinmək lazım olduğunu bildirirlər.
Ekran qarşısında çox vaxt keçirmək, eyni zamanda, uşaqlarda diqqət dağınıqlığı yaradır. Çünki fasiləsiz dəyişən görüntülər və sürətli dinamika onların diqqət müddətlərini qısaldır və real həyatın daha yavaş ritminə uyğunlaşmalarını çətinləşdirir. Bununla yanaşı, texnologiyadan həddindən artıq istifadə uşaqların emosional tənzimləməsinə də mənfi təsir edir. Uşaqlar real ünsiyyətdə daha az iştirak etdikləri üçün emosiyalarını ifadə etməkdə çətinlik çəkir, səbirləri azalır və tez qıcıqlanırlar. Bu vəziyyət tədricən asılılıq davranışlarına çevrilə bilər. Texnoloji cihazlar uşaq beynində dopamin sistemini stimullaşdırdığı üçün onların ekran qarşısında qalmaq istəyini artırır. Cihaz onların əlindən alındıqda isə aqressiya, narahatlıq və əsəbilik kimi reaksiyalar müşahidə oluna bilər.
Qeyd edək ki, texnologiyanın uşaqlara təsirinin ən bariz nəticələrindən biri də yuxu pozuntularıdır. Ekranların yaydığı mavi işıq uşağın yuxu ritmini pozur, xüsusilə də yatmazdan əvvəl telefon və kompüter istifadəsi yuxuya getmə prosesini ləngidir. Bu isə uşaqların gündüz yorğun olmasına, əhval dəyişikliyinə və öyrənmə çətinliklərinə səbəb olur. Digər bir mühüm təsir sosial bacarıqların zəifləməsidir. Real ünsiyyət imkanları azaldıqda uşaqlar jestləri, mimikanı və emosional siqnalları anlamaqda çətinlik çəkir, onlarda empatiya qurmaq bacarığı zəifləyir. Bu isə özünəinamın azalmasına, utancaqlığa və izolyasiyaya meyilin artmasına gətirib çıxara bilər.
Bundan başqa, şiddət məzmunlu oyunların təsiri nəticəsində uşaqlarda aqressiv davranışlar formalaşa bilər. Hələ emosional baxımdan tam formalaşmamış yaş dövrlərində ekran və real həyat arasındakı sərhədləri ayırd etmək çətinləşir, bu isə davranış modellərinə birbaşa təsir göstərir.
Nəticə etibarilə texnologiya özü-özlüyündə zərərli deyil, əksinə düzgün istiqamətləndirildiyi halda öyrənmə və yaradıcılığa müsbət təsir göstərə bilər. Lakin məhz azyaşlı uşaqlar üçün texnologiyanın nəzarətsiz, məqsədsiz və həddindən artıq istifadəsi psixoloji inkişafın bir çox mühüm mərhələsində geriləmələr yaradır. Buna görə də ekran müddətinin yaşa uyğun tənzimlənməsi, uşağın daha çox fiziki və sosial fəaliyyətlərə cəlb olunması sağlam inkişaf üçün vacib hesab olunur.
Ailə-uşaq psixoloqu Vüsalə Əmiraslanova mövzu ilə bağlı “İki sahil”ə açıqlamasında bildirdi ki, müasir texnologiyalar uşaqların inkişafına həm müsbət, həm mənfi təsir göstərir: “Əgər kiçik yaşlı uşaqlardan söhbət gedirsə, əlbəttə ki, balaca uşaqların üç yaşına qədər yeni texnologiyalarla tanış olması onların nitqinin inkişafına, ünsiyyətlərinə mane olur, özgüvənlərinə, sosiallaşmalarına mənfi təsir göstərir. Əgər 3-6 yaşlı uşaqlarda telefon və yaxud texnoloji asılılıqlardan danışırıqsa, bu dövrdə uşaqların daha çox oyuna cəlb olunduğu vaxtdır, amma onlar oyunu texniki olaraq oynayırlar. Çünki əllərinə oyuncaq almaqdansa telefonda oynamaq onlar üçün daha rahat olur. Bununla da onların əl motorikası zəifləyir, düşünmə qabiliyyətləri aşağı düşür, uduzmaq-udmaq deyə bir anlayışları olmur və nəticədə onlarda aqressivlik yaranır.
Altı yaşdan yuxarı olan uşaqlarda texnologiya, telefon, kompüterin mənfi təsiri odur ki, dərslərinə diqqət ayıra, vaxtı idarə edə bilmirlər və onlarda emosional asılılıq yaranır. Müsbət tərəfləri daha çox böyük uşaqlarda özünü göstərir. Texnoloji cihazlardan dərsə adaptasiya, dərslə bağlı məlumatların öyrənilməsi, yeni tədqiqatçılıq işlərinin aparılması kimi məqsədlərlə istifadə etdikləri halda bu onlara yuxarı siniflərdə müsbət təsir göstərə bilir”
Vüsalə Əmiraslanova valideynlərə müraciətində bildirdi ki, azyaşlı uşaqları yeni texnologiya ilə, yəni telefon, planşet, və s. tanış etməsələr, onların əqli və fiziki inkişafı üçün daha yaxşı olar. Məlumdur ki, zaman-zaman onlar böyüdükcə texnoloji yeniliklərlə özləri tanış olacaqlar. Valideynlərin ən böyük səhvi kiçik yaşlarından uşaqlara bahalı telefonlar, planşetlər alıb vermələri və uşaqları onlara aludə etdikdən sonra ayırmaq çətinliyi çəkmələridir. Beləliklə, uşaqlarda asılılıq yaranır və böyüdükcə, yuxarı siniflərdə də artıq texnoloji asılılıqdan ayrıla bilmirlər.
Şahnigar Əhmədova, “İki sahil”
