Yeniyetmələr emosional rahatlama və ya qısamüddətli “mükafat” hissi əldə etmək üçün daha çox şirin içkilərə üz tuturlar
Son illərdə yüksək şəkər tərkibli içkilərin insan sağlamlığına təsiri ilə bağlı aparılan araşdırmaların sayı sürətlə artır. Əvvəllər əsas diqqət bu məhsulların piylənmə, 2-ci tip diabet və ürək-damar xəstəlikləri ilə əlaqəsinə yönəlirdisə, elmi müzakirələr psixi sağlamlıq aspektini də əhatə edir. Xüsusilə yeniyetmələr arasında qazlı içkilər, enerji içkiləri, şirinləşdirilmiş şirələr və şəkər əlavə edilmiş digər içkilərin geniş yayılması bu məsələyə daha ciddi yanaşmanı zəruri edir.
Böyük Britaniyada fəaliyyət göstərən Bournemouth University tədqiqatçıları tərəfindən aparılan geniş icmal yüksək şəkərli içkilərin zərəri ilə bağlı yeni və diqqətçəkən nəticələr ortaya qoyur. Alimlər əvvəllər dərc edilmiş bir sıra elmi araşdırmaları sistemli şəkildə təhlil edərək belə qənaətə gəliblər ki, şirin içkilərin müntəzəm istehlakı yeniyetmələrdə narahatlıq simptomlarının artması ilə əlaqəli ola bilər. İcmalın nəticələri “Journal of Human Nutrition and Dietetics” jurnalında dərc olunub və bu istiqamətdə aparılan elmi müzakirələrə yeni impuls verib.
Dopamin qidası: Müvəqqəti ləzzət, uzunmüddətli risk
Tədqiqatçılar gənclərin qidalanma vərdişlərinin və psixi vəziyyətinin paralel şəkildə qiymətləndirildiyi çoxsaylı işləri araşdırıblar. Söhbət qazlı və enerji içkilərindən, şirin şirələrdən, siroplardan, şəkər əlavə edilmiş çay və qəhvədən, həmçinin ətirli süddən gedir. Bu məhsulların ortaq xüsusiyyəti yüksək şəkər tərkibinə malik olmaları və qida dəyərinin aşağı səviyyədə olmasıdır. Təhlil edilən bütün tədqiqatlarda belə içkilərin yüksək istehlakı ilə daha aydın ifadə olunan narahatlıq simptomları arasında sabit statistik əlaqə müşahidə edilib.
Yüksək şəkərli içkilərin zərəri yalnız psixi sağlamlıqla məhdudlaşmır. Mütəxəssislər bildirirlər ki, bu məhsulların davamlı qəbulu qanda qlükoza səviyyəsinin kəskin dəyişməsinə səbəb olur. Qlükozanın sürətli yüksəlişi qısamüddətli enerji artımı yaratsa da, ardınca gələn kəskin enmə halsızlıq, əsəbilik və diqqət pozuntusu ilə müşayiət olunur. Bu dalğalanmalar xüsusilə yeniyetməlik dövründə, yəni hormonal və nevroloji dəyişikliklərin intensiv olduğu mərhələdə daha güclü təsir göstərə bilər.
Bundan əlavə, enerji içkilərinin tərkibində olan kofein və digər stimullaşdırıcı maddələr də risk faktorudur. Şəkər və kofeinin birlikdə qəbulu ürək döyüntüsünün artmasına, yuxu rejiminin pozulmasına və emosional gərginliyin yüksəlməsinə səbəb ola bilər. Yuxu çatışmazlığı isə artıq sübut olunmuş şəkildə narahatlıq və depressiv əlamətlərin güclənməsi ilə əlaqələndirilir.
Gündəlik rasionda görünməyən “düşmənlər”
Araşdırmada vurğulanır ki, müşahidə olunan əlaqə birbaşa səbəb-nəticə münasibətini tam sübut etmir. Yəni, şəkərin mütləq şəkildə narahatlıq pozuntusuna səbəb olduğu iddia edilmir. Əks ssenari də mümkündür. Artıq narahatlıq yaşayan yeniyetmələr emosional rahatlama və ya qısamüddətli “mükafat” hissi əldə etmək üçün daha çox şirin içkilərə üz tuturlar. Şəkər beyində dopamin ifrazını artıraraq müvəqqəti xoş hiss yaradır və bu, emosional kompensasiya mexanizminə çevrilə bilər.
Digər tərəfdən, ailə mühiti, sosial-iqtisadi şərait, məktəb stresi, fiziki aktivliyin azlığı və yuxu pozuntuları kimi ümumi amillər həm şirin içkilərin yüksək istehlakına, həm də narahatlıq simptomlarının artmasına təsir göstərə bilər. Məsələn, qeyri-sağlam gündəlik rejimə malik yeniyetmələr daha çox enerji içkisi qəbul edə və eyni zamanda psixi gərginlik yaşaya bilərlər. Bu baxımdan məsələ kompleks yanaşma tələb edir.
Buna baxmayaraq, tədqiqatçılar əldə olunan məlumatların profilaktik əhəmiyyətini xüsusi qeyd edirlər. Son illərdə yeniyetmələr arasında narahatlıq pozuntularının səviyyəsi nəzərəçarpacaq dərəcədə yüksəlib. Bu artımın səbəbləri çoxşaxəlidir. Rəqəmsal mühitin təsiri, sosial təzyiq, akademik rəqabət və ailədaxili faktorlar bu problemin yaranmasında mühüm rol oynayır. Lakin həyat tərzi ilə bağlı dəyişdirilə bilən amillərin müəyyən edilməsi risklərin azaldılması baxımından real imkan yaradır.
Sağlam gələcək üçün strateji seçim
Yüksək şəkərli içkilərin gündəlik rasiondan azaldılması həm fiziki, həm də psixi sağlamlıq üçün potensial fayda vəd edir. Məktəblərdə sağlam qidalanma proqramlarının gücləndirilməsi, valideynlərin maarifləndirilməsi və məhsulların üzərində şəkər miqdarının daha aydın göstərilməsi kimi tədbirlər profilaktik siyasətin tərkib hissəsi ola bilər.
Beləliklə, aparılan icmal göstərir ki, yüksək şəkərli içkilərin zərəri artıq təkcə metabolik və somatik problemlərlə məhdudlaşmır. Psixi sağlamlıq aspekti də elmi əsaslarla gündəmə gəlir. Səbəb mexanizmləri hələ tam aydınlaşdırılmasa da, mövcud sübutlar ehtiyatlı yanaşmanı və yeniyetmələrin qidalanma davranışına daha ciddi nəzarəti zəruri edir. Sağlam gələcək üçün düzgün qidalanma vərdişlərinin formalaşdırılması artıq strateji əhəmiyyət daşıyan məsələ kimi qiymətləndirilir.
Nigar Orucova, “İki sahil”
