İlaxır çərşənbə Novruz bayramının ən sehrli, ən həyəcanlı axşamlarından biridir. Bu dörd çərşənbənin sonuncusu Torpaq çərşənbəsi sayılır və o, həm də İlaxır çərşənbə adlanır. “İlaxır” sözü “ilin axırıncı çərşənbəsi” deməkdir. Yəni Novruzdan əvvəl gələn son çərşənbə məhz budur.
Qədim inanclara görə, Torpaq çərşənbəsində torpaq artıq tam oyanır, təbiət dirçəlir və baharın gəlişi tam hiss olunmağa başlayır. İnsanlar evlərini təmizləyir, həyətlərdə tonqal qalayır, süfrələr açır, papaq atmaq, fallara baxmaq kimi adətləri yerinə yetirirlər.
Bu axşam təkcə bayrama hazırlıq deyil, həm də qədim inancların, maraqlı falların və unudulmağa başlayan adətlərin yaşadığı xüsusi bir gecə sayılır. Əslində, xalq arasında belə bir söz də var: “İlaxır çərşənbədə niyyət tutan adamın ürəyində qalan arzu gec-tez həyata keçir”.
Ona görə də insanlar bu gecəni sadəcə qeyd etmir, onu bir növ ümid və arzu gecəsi kimi yaşayırlar.
Bu gecənin ən məşhur adətlərindən biri tonqal qalamaqdır. Hər kəs həyətində və ya küçədə tonqal qalayır və üzərindən tullanır. Tonqalın üzərindən tullanarkən belə deyilir: “Ağırlığım-uğurluğum odda qalsın”.
Bu sözün mənası odun bütün pis enerjini, xəstəliyi və uğursuzluğu aparması ilə bağlıdır. Qədimdə insanlar inanırdı ki, tonqalın istisi insanı həm fiziki, həm də mənəvi cəhətdən təmizləyir.
İlaxır çərşənbədə maraqlı fallar da çox olur. Xüsusilə qızlar gələcək qismətlərini öyrənmək üçün müxtəlif fallara baxırlar. Ən məşhur fallardan biri “qapı pusmaq” adlanır. Qızlar qonşuların qapısının arxasında dayanıb danışılan sözləri dinləyirlər. Əgər eşitdikləri sözlər yaxşı və xoş məna verirsə, bu, gələcək ilin uğurlu olacağına işarə sayılır.
Başqa maraqlı fallardan biri “üzük falı”dır. Bir qabın içinə su doldurulur və içərisinə üzük salınır. Qızlar növbə ilə üzüyü sudan çıxarır. Kim üzüyü çıxarsa, onun tezliklə qismətinin açılacağına inanılır.
Az bilinən, amma çox maraqlı adətlərdən biri “su falı”dır. İlaxır çərşənbə gecəsi insanlar axar suyun üzərindən keçəndə niyyət tuturlar. Deyirlər ki, bu gecə su da müqəddəs sayılır və insanın niyyətini özü ilə aparıb həyata çatdırır. Qədimdə bir başqa maraqlı adət də vardı: insanlar gecə yarısı bulaqdan və ya çaydan su gətirirdilər. Bu suya “lal su” deyilirdi. Onu gətirən adam yol boyu danışmamalı idi. Evə gətirilən suyun bərəkət və ruzi gətirdiyinə inanılırdı.
Ən məşhur və maraqlı fallardan biri “duzlu kökə” falıdır. Bu fal üçün qızlar axşam duzlu bir kökə bişirir və onu yemədən əvvəl niyyət tuturlar. Sonra kökəni yeyib yatırlar. İnanılır ki, gecə yuxuda onlara su verən adam gələcək həyat yoldaşı olacaq. Bu falın çox qədim olduğu deyilir və bir çox bölgələrdə hələ də edilir.
Başqa bir maraqlı fal “güzgü” falıdır. İlaxır çərşənbə gecəsi iki güzgü bir-birinə qarşı qoyulur və aralarında şam yandırılır. Güzgülərin arasında uzun bir işıq yolu kimi görüntü yaranır. Qədim inanclara görə, bu zaman diqqətlə baxan adam gələcəyi ilə bağlı bəzi işarələr görə bilər. Bu fal bir az sirli sayıldığı üçün adətən tək edilməlidir.
Bir başqa maraqlı fal “iynə” falıdır. Bir qab suya iki iynə salınır. Əgər iynələr suyun üzərində bir-birinə yaxınlaşıb birləşərsə, bu sevgi və qismət əlaməti sayılır. Əgər iynələr uzaqlaşarsa, deməli, hələ vaxtı deyil.
Çox az bilinən fallardan biri “alma qabığı” falıdır. Qızlar almanı soyarkən çalışırlar ki, qabıq qırılmadan uzun şəkildə çıxsın. Sonra həmin qabığı arxaya doğru atırlar. Yerə düşən qabığın forması hansı hərfə oxşayırsa, gələcək həyat yoldaşının adının o hərflə başlayacağına inanılır.
Bir başqa maraqlı fal isə “çarıq və ya ayaqqabı” falıdır. Qızlar ayaqqabılarını qapıya doğru atırlar. Ayaqqabının burnu qapıya tərəf düşərsə, həmin ilin evlilik ili olacağına inanılır. Əgər başqa tərəfə düşərsə, deməli, qismət bir az gecikəcək.
Qədimdə edilən başqa bir maraqlı fal “şam kölgəsi” falıdır. Şam yandırılır və divara düşən kölgələrə baxılır. İnsanlar kölgələrin formasına görə gələcək hadisələr haqqında müxtəlif yozumlar edirdilər.
Bir çox bölgələrdə edilən başqa bir fal “yumurta” falıdır. Bir stəkan suya yumurtanın ağı tökülür. Bir müddət sonra suyun içində yaranan formaya baxılır. Əgər gəmi formasına bənzəyərsə, səyahət; üzük formasına oxşayarsa, evlilik; ağac kimi görünərsə, uğur və bərəkət kimi yozulur.
Digər maraqlı fal isə “daş” falıdır. İlaxır çərşənbə gecəsi hər kəs bir niyyət tutur və bir daş götürür. Daşı səhər tezdən çayın və ya suyun kənarına qoyurlar. Əgər daş yerində qalarsa, niyyətin həyata keçəcəyinə inanılır.
Bəzi kəndlərdə edilən maraqlı bir fal da “qapı döymə” falıdır. Gecə qızlar qapını yüngülcə döyüb qaçırlar. Evdən çıxan adamın yaşı və görünüşü gələcək qismət haqqında bir işarə sayılır.
Ən maraqlı inanclardan biri isə belədir: İlaxır çərşənbə gecəsi yatmazdan əvvəl ürəkdən bir arzu tutulursa, həmin arzu ilin içində mütləq bir işarə ilə özünü göstərir. Əslində bu falların çoxu sadəcə əyləncə və qədim inanclar kimi qalsa da, onlar xalqın dünyagörüşünü, ümidlərini və həyatla bağlı arzularını göstərən maraqlı ənənələrdir. İlaxır çərşənbənin sehrli görünməsinin səbəbi də məhz bu sirli və rəngarəng adətlərdir.
Bəzən isə İlaxır çərşənbədə yumurta döyüşdürmək, şirniyyat paylamaq və qohumları ziyarət etmək də adət sayılır. Bu gün süfrələrdə şəkərbura, paxlava, qoğal, qoz, fındıq və boyanmış yumurtalar mütləq olur.
Ən maraqlısı isə odur ki, İlaxır çərşənbə yalnız bayram deyil, həm də insanların bir-birinə daha çox yaxınlaşdığı bir gündür. Bu gecə küsülülər barışır, insanlar evlərini təmizləyir, ürəklərindəki köhnə inciklikləri də aradan qaldırmağa çalışırlar. Çünki inanılır ki, yeni ilə necə girsən, il də elə keçər. Buna görə də İlaxır çərşənbə sadəcə bir ənənə deyil. O, yüz illərdən gələn bir yaddaşdır, xalqın ruhunu, ümidini və bahara olan sevgisini özündə yaşadan xüsusi bir gecədir. (lent.az)
