Azərbaycanda uşaqpulunun yenidən tətbiqi məsələsi müzakirə olunur. Son illər ölkədə doğum göstəricilərində müşahidə olunan azalma və demoqrafik tendensiyalar sosial dəstək mexanizmlərinin genişləndirilməsi ilə bağlı çağırışları artırıb. Ekspertlər hesab edir ki, gənc ailələrin sosial rifahının gücləndirilməsi həm əhali artımına, həm də sosial sabitliyə müsbət təsir göstərəcək…
Azərbaycanda uşaqpulunun yenidən tətbiqi məsələsi son illər sosial siyasət gündəminin ən çox müzakirə olunan mövzularından biridir. Doğum göstəricilərində müşahidə edilən azalmanın fonunda ekspertlər və ictimaiyyət nümayəndələri dövlətin ailələrə birbaşa maliyyə dəstəyinin artırılmasını vacib hesab edirlər. Hazırda ölkədə müxtəlif sosial proqramlar – ünvanlı sosial yardım, çoxuşaqlı ailələr üçün güzəştlər, eləcə də müəyyən kateqoriyalar üzrə müavinətlər mövcuddur. Lakin universal “uşaqpulu”nun (yəni bütün uşaqlara aylıq ödənişin) bərpası hələlik rəsmi şəkildə təsdiqlənmiş bir qərar deyil.
Son illərdə aparılan ictimai müzakirələr göstərir ki, uşaqpulunun bərpasını dəstəkləyənlər əsasən iki arqument irəli sürürlər: birincisi, ailələrin artan həyat xərcləri, ikincisi isə demoqrafik balansın qorunması zərurəti.
Statistik tendensiyalar bir çox ölkələrdə olduğu kimi Azərbaycanda da doğum səviyyəsinin tədricən dəyişdiyini göstərir. Bu isə uzunmüddətli perspektivdə əmək bazarı, sosial təminat sistemi və iqtisadi artım üçün yeni çağırışlar yaradır. Məhz buna görə ekspertlər hesab edirlər ki, ailələrə birbaşa maliyyə dəstəyi – xüsusilə uşaqpulu – gənc ailələrin qərarlarına təsir edən mühüm faktor ola bilər. Rəsmi qurumlar dəfələrlə vurğulayıb ki, sosial siyasət kompleks şəkildə həyata keçirilir və yeni mexanizmlərin tətbiqi maliyyə imkanları və sosial hədəflər nəzərə alınmaqla qiymətləndirilir. Bu səbəbdən uşaqpulunun bərpası məsələsi də hələlik “müzakirə mərhələsində” olan mövzulardan biri kimi qalır.
Bəs Azərbaycanda uşaqpulu yenidən bərpa oluna bilərmi?
Liberal İqtisadçılar Mərkəzinin sədri, aqrar sahə üzrə ekspert Akif Nəsirli mövzu ilə bağlı Musavat.com-a deyib ki, Azərbaycanda uşaqpulunun yenidən tətbiqi məsələsi həm sosial, həm də iqtisadi baxımdan mürəkkəb bir siyasi seçimi təmsil edir:
“Sovet dövründən qalan bu mexanizm müstəqillik illərində tədricən aradan qalxıb, onun yerini daha çox ünvanlı yardım proqramları tutub. Lakin universal müavinətin bərpası ideyası doğum göstəricilərindəki azalma ilə birlikdə yenidən gündəmə gəlir. Dəstəkçilərin arqumentləri əsasən doğrudur – artan yaşayış xərcləri fonunda ailələrin uşaq böyütmək üçün çəkdiyi maliyyə yükü getdikcə ağırlaşır. Lakin dünya təcrübəsi göstərir ki, uşaqpulu təkbaşına doğum səviyyəsini əhəmiyyətli dərəcədə artırmır. Macarıstan, Polşa və Rusiya kimi ölkələrdə həyata keçirilən genişmiqyaslı maliyyə dəstəyi proqramları demoqrafik göstəricilərdə yalnız müvəqqəti və məhdud effekt verdi. Doğum qərarı əslində mənzil, məşğulluq, uşaq baxımı xidmətlərinin keyfiyyəti və gələcəyə inam kimi bir-birinə bağlı amillərin məcmusundan asılıdır”.
İqtisadçı qeyd edir ki, maliyyə dayanıqlılığı da ciddi məsələdir:
“Universal müavinət, yəni bütün uşaqlara fərq qoyulmadan ödənilən aylıq məbləğ büdcəyə sabit və böyük bir yük gətirir. Bu yükün öhdəsindən gəlmək üçün ya kifayət qədər fiskal məkan olmalıdır, ya da başqa xərc maddələri azaldılmalıdır. Əgər müavinətin məbləği real alıcılıq gücündən çox aşağı olarsa, o zaman proqram həm maliyyə baxımından baha, həm də praktik baxımdan təsirsiz olur. Daha məqsədyönlü yanaşma kimi universallıq əvəzinə seçiciliyi artırmaq, yəni dəstəyi həqiqətən ehtiyacı olan gənc və çoxuşaqlı ailələrə, xüsusilə regionlarda yaşayanlara yönəltmək daha yüksək sosial səmərə verə bilər. Bununla paralel olaraq uşaq baxımı müəssisələrinin genişləndirilməsi, mənzil subsidiyaları və analar üçün məşğulluq proqramları ailə siyasətinin daha effektiv dayaqlarına çevrilə bilər. Yəni problemə kompleks və daha hədəfli yanaşma daha səmərəli nəticələrə gətirib çıxara bilər”.
Afaq Mirayiq,
Musavat.com
