“Doşab aldım, bal çıxdı” Azərbaycanda üzümçülüyün tarixinə qısa səyahət
Uzaq keçmişdən Azərbaycanın zəngin təbii sərvətlər diyarı olması barədə tarixçilər, salnaməçilər və səyyahlar maraqlı məlumatlar verirlər. Zaman-zaman aparılmış tədqiqatlar göstərir ki, ölkəmizin qədim və orta əsrlər dövrünə aid zəngin təbiəti Azərbaycana səfər edən səyyahların və salnaməçilərin diqqərtini özünə cəlb etmişdir.
Hələ e.ə. 63 – b.e. 24-cü illərində yaşamış yunan coğrafiyaçısı və tarixçisi Starbonun “Coğrafiya” əsərində Azərbaycandan bəhs edərək yazmışdır: “Bu torpaq nəinki, cürbəcür bostan məhsulları, həm də hər cür bitkilər yetişdirir. Burada yetişdirilən üzüm tənəkləri qışda torpağa basdırılmır, tənəklər o qədər məhsul verir ki, məhsulun çox hissəsini yığa bilmirlər, məhsul budaqda qalır. Həm də torpaq heç bir xırda qulluq tələb etmir.”
Artıq burdan aydın olur ki, üzümçülük qədim zamanlardan Azərbaycan xalqının həyatında və iqtisadiyyatında mühüm rol oynamışdır. Belə ki, Azərbaycanın mədəni üzümçülüyün ilk ərazilərindən olması dünya alimlərinin də maraq dairəsi olmuşdur. Məşhur üzümçü alim A.M.Neqrul üzümçülüyün inkişaf tarixindən bəhs edərkən De Kondol və N.İ Vavilova istinad edərək bildirmişdi ki, Zaqafqaziya, Orta Asiya və Şərq ölkələri olmuşdur.
Azərbaycan ərazisində aparılan qazıntılar nəticəsində əldə edilən tapıntılar; üzüm salxımlarının və yarpağının , şərab qabları və s. üzümçülüyün 3 min il bundan əvvəl Azərbaycan ərazisində becərilməsini əsas verir.
Sonrakı araşdırmalar və aparılan qazıntılarla subut edilir ki, üzümçülük bütün dövrlərdə Azərbaycan əhalisinin mühüm məşğulluq sahələrindən biri olmuşdur.
XII əsrdə Örənqala yaxınlığındakı qazıntı nəticəsində bu mahalda üzümçülüyün geniş inkişaf etməsi subut etmişdir. XVIll əsrdə Rus çarı I Pyotrun Şamaxı, Dərbənd, üzümçülüyü cəhdləri də məlumdur. Gəncə ətrafında Bala bağban, Böyük bağban adlanan ərazilərin əhalisi məşhur Təbrizi üzüm sortu becərib məşhur olmuşlar.
Xalq zərb-məsəlləri, el mahınıları da Azərbaycanda üzümçülüyün qədim tarixə malik olduğunu da subut edir: “Səbr elə, halva bişər ey qora səndən”, “Doşab aldım, bal cıxdı”, “Tülkünün ağzı üzümə çatmadı, dedi turşdu” və s. kimi el sözləri keçmişindən xəbər verir.
(Bax:Asif Mejralıyev. Bağbanın Konspekti. Bakı/Azərbaycan-2017)
Keçən əsrdə Azərbaycanın tərkibində olduğu SSRİ dağılmağına yaxın illərdə təx: 1986 cı ildən bəri Azərbaycanda üzümçülük sahəsinin inkişafına münasibət kəsgin dəyişdi. O illərdə Mixail Qarbaçovun alkoqol əleyhinə apardığı kampaniyanın ən ağır zərbəsi Azərbaycana dəymişdi. 130 min hektar üzüm bağı qısa müddət ərzində məhv edilmişdir. Nəzarətsiz qalan üzüm bağları bütünlüklə demək olar kı, ləğv edildikdən sonra yerində taxıl və başqa bitkilər əkilməyə başlayır . Halbuki həmin illərdə üzümçülükdən gələn vəsaitlər ölkə büdcəsinin 40 faizini təşkil edib.
Sovet illərində
Müstəqillik əldə edildikdən və ulu öndər Heydər Əliyev xalqın təkidi ilə yenidən hakimiyyətə gəldikdən sonra Azərbaycanda üzümçülüyün daha sürətli inkişafı üçün əlverişli şərait yaradılmış və bu istiqamətdə müvafiq tədbirlərin həyata keçirilməsinə başlanılmışdır.
2000-ci ildə akademik C.Ə.Əliyevin və onun əməkdaşlarının əməksevərliyi, qayğısı nəticəsində itib batmaqda olan qiymətli üzüm sortlarının bir qismi ayrı-ayrı rayonlardan toplanaraq 86 adda üzüm sortu bərpa edilmişdir.
Azərbaycanın ayrı-ayrı rayonlarının yerli üzüm sortları bu günə qədər də öz keyfiyyətlərini qoruyub saxlamış və bu da təsdiq edir ki, Azərbaycan xalqı üzümçülüklə kortəbii məşğul olmamış, həm də yeni yerli sortlar yaratmışlar. Buna misal olaraq Azərbaycanda üzümçülüyün qədim vətənlərindən sayılan Şəmkir, Göygöl, Tovuzda becərilən Bayaşirə və qiymətli süfrə istiqamətli üzüm sortu bölgənin ən qədim aborigen üzüm sortlarındandır. Həmçinin bu bölgədə Gəncə qara keçiməməsi, Gəncə qızıl üzümü, qaraşirə, şal üzümüdə əkilib becərilir. Əlavədə Bakıda ağ şanı, qara şanı, Şirvan zonasında Şirvanşahı sortu, Qarabağda Kal üzüm sortu, Naxcıvanda Arna-qırna sortu becərilir.
Əlavə də qeyd etmək istəyirəm, ölkəmizdə bu sahə üzrə yüzlərlə peşəkar kadrlar hazırlanır eyni zamanda rayonumuz Şəmkir rayonunda üzümçülüyün daha da inkişaf etdirilməsinə böyük diqqət yetirilir, sahələri artırılır və Peşə liseyimizdə də bu sahənin genişlənməsinə fikir verilir.
Şəmkir Peşə Liseyi və Şəmkir Koltəhnəli kənd tam orta məktəbin müəllimi
Maral Vəliyeva
