Narkomaniya: Əvvəli həzz, sonu faciə ilə nəticələnən sosial bəla

Mütəxəssislər “ağ ölüm”  aludəçiləri haqqında hansı faktlara aydınlıq gətirdilər?  

Qəribədir, bəzilərimizin “ağ ölüm” , “narkotik” adını eşitdərkən qorxmağımıza, ehtiyat etməyimizə, empati qurub həyəcanlanmağımıza rəğmən  bəziləri həm narkotikə aludə olmaqdan çəkinmirlər.

Bəs mütəxəssislər insanları bu zərərli vərdişin, sosial bəlanın əsarətinə aparan və  ondan xilas  edəcək yolları nədə görürlər?

Narkotik  istifadəçilərinin sayının artmasının səbəbi internet üzərindən narkotiklərlə bağlı aparılan müsbət təbliğatlardır

Respublika Narkoloji Mərkəzinin şöbə müdiri, həkim-narkoloq  Zamin Əliyev mövzu ilə bağlı “İki sahil”ə açıqlamasında bildirdi ki, statistik rəqəmlər onu  göstərir ki, hazırda ölkə üzrə rəsmi qeydiyyatda 33788 nəfər narkoloji xəstə var. Onlardan 28318 nəfər dispanser qeydiyyatında, 5470 nəfər profilaktik qeydiyyatdadır. 1076 nəfər isə anonim qeydiyyatdadır: “Psixoaktiv maddə qəbul edicilərinin sayının nisbətən artmasına, bu cür maddələrə qarşı marağın yaranmasına təkan verən amillər sırasında  narkotik istifadəçiləri və narkodillerlər tərəfindən internet üzərindən narkotik maddələr haqqında aparılan “müsbət” təbliğatlardır. Ona görə də bu gün yeniyetmələr arasında internetə rahat şəkildə  çıxış olmağı və  bu maddələr haqqında  yeni məlumatların  toplanmasına, həmçinin, asudə vaxtlarının düzgün  bölünməməsinə,  narkotik qəbuluna səbəb olur.  İnsanlar arasında kifayət qədər narkotik maddələr haqqında məlumatın olmaması da yeni narkotik qəbul edicilərininin sayının artmasına  gətirib çıxardır ki, həmin şəxslər narkotik maddələrin yaratdığı ağır fəsadlar haqqında  məlumatları olmadığı üçün  narkotik maddəni ilk dəfə qəbul edir və  qısa müddətdə narkotik təsiri altına düşərək ondan asılı şəxsə çevrilir.”

“Narkotik maddələrdən asılılığa səbəb nədir” sualına isə mütəxəssisin cavabı belə oldu: “Narkotik maddələrin qısa müddət ərzində  yaratdığı fiziki və psixoloji asılılıq hallarıdır. Belə ki, fiziki asılılıq halı yaranıbsa,  xəstə narkotik maddənin qəbulunu dayandırdıqdan bir müddət sonra onda narahatlıqlar yaranır. Bura dəhşətli ağrılar,  yuxusuzluq, iştaha pozulması, sinir sistemində yaranmış narahatlıqlar, üşütmə, tərləmə halları, sinir keçiriciliyinin pozulması və sair hallar artıq narkotik qəbuledicisinin  yenidən narkotik  qəbuluna  təkan verir və  bu maddənin yoxluğunu hiss etdikdə dəhşətli halla üzləşirlər və buna  görə də yenidən narkotik maddə  qəbul edirlər. Həmçinin yaranmış psixoloji asılılıq isə artıq beyində narkotik maddənin yaratdığı həmin o eyforiya hisləridir ki, şəxsləri narkotik maddəni  dayandırdıqdan sonra  yenidən onu qəbul etməyə məcbur edir. Amma ilk dəfə  qəbul edən şəxslər var ki,  onlarda təbii maraq, sınamaq arzusu, həzz hissinin yeni növlərini  fəal axtarış həyəcanı,  müəyyən həyatın çətinliklərindən qaçmaq niyyəti, özünə və həyatına  etinasız münasibəti  narkotik asılılığına  gətirib çıxarır.”

Müalicə olunsa da, sağalmayacağını düşünən şəxslərdə isə ola bilər ki,  tam sağalmaq istəyi yoxdur. Yaxud da…

Müşahidələr göstərir ki, bəzən narkotik aludəçiləri müalicə olunmaqdan çəkinir, ya da sağalacaqlarına ümid etmirlər. Müsahibimiz bununla bağlı qeyd etdi ki, müalicə olunsa da, sağalmayacağını düşünən şəxslərdə isə ola bilər ki,  tam sağalmaq istəyi yoxdur. Yaxud da, onlar müalicə kursu keçməyə hazır deyillər: “Adətən  sağalmaq istəyən şəxslər könüllü olaraq mərkəzə müraciət  edirlər, qəbul şöbəsi tərəfindən onlar qarşılanır, müayinə olunur. Sonra isə müalicə olunmaq məqsədilə stasionar şöbəyə göndərilir. Stasionar  şöbədə isə xəstə ilkin olaraq, müayinə olunur, anamnestik  məlumatlar  toplanır, xəstənin  vəziyyəti nəzərə alınır  və qiymətləndirilir. Ona  asılılıqla bağlı müalicə kursunda istifadə olunan  preparatlar təyin olunur və fiziki asılılığın müalicəsinə başlanılır.  Fiziki  asılılığın müalicəsi bir müddət keçdikdən sonra psixoloji asılılıq mərhələsinə keçir ki , həmin  mərhələdə  depressiv vəziyyətlər yaranır, xəstələr yenidən narkotik qəbul etmək istəyinə düşürlər bu halda  həkim-narkoloq mütəxəssisin yazdığı  bir qrup  preparatlar və psixoloqların  birgə həkimlə  göstərdiyi tibbi qulluq  həmin xəstələrin yenidən həyata  qayıtmağına köməklik  göstərir. Bir sıra müalicə almaq istəyən xəstələrimiz  var ki, onların stasionar müalicəsi və psixoterapiya  kurslarını keçdikdən sonra  normal  həyat tərzinə və sağlam həyatına qayıdırlar.”

Müalicə almış və müalicə kursunu bitirmiş şəxs sağalmış hələ tam sağalmış hesab edilmir

Həmsöhbətimiz əlavə etdi ki, narkotikdən asılılıq xroniki bir haldır: “Müalicə almış və müalicə kursunu bitirmiş şəxs sağalmış hələ tam sağalmış hesab edilmir. Çünki xəstənin  narkotik asılılığından azad olmağından  ötrü  uzun müddət müşahidələr aparılmalıdır.  Onlara  daim narkoloq, psixoloq tərəfindən nəzarət olunmalıdır. Uzun müddətdə xəstə  psixoaktiv maddə qəbulunu dayandırdıqdan  sonra   onun haqqında müsbət rəy söyləmək olar:  “Bir qrup xəstələr də var ki, müalicə kursunu bitirdikdən sonra  yenidən bu müalicəni tam davam etdirmirlər. Nəticədə köhnə mühitləri ilə kontakta girməli olurlar.  Bu da  onların yenidən psixoaktiv maddə qəbuluna asılılığına  gətirib  çıxarır.”

Psixoaktiv maddələrin qəbuluna səbəb olan 3 mühüm amil…

Həkim-narkoloq  vurğuladı  ki, psixoaktiv maddələrin qəbuluna səbəb olan bir sıra risk faktorları  var ki,  Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı tərəfindən  bu 3  qrup risk faktoru qeyd olunur. Onlar bioloji,  sosial və sosial-psixoloji və şəxsi-psixoloji amillərdir: “Bioloji amillərdən irsiyətində alkoqolizm və psixoaktiv  maddə qəbul  etmiş valideynlərin olması,  keçirilmiş psixi xəstəliklər, şüurun itirilməsi ilə müşahidə olunan kəllə-beyin travmaları, keçirdiyi ağır xəstəliklər, fiziki  inkişafda ləngimə və ya sürətlənmə,  psixipatologiyalar, şəxsiyyət pozğunluğu və şizofreniya  və b. xəstəliklər aiddir.   Sosial və  sosial-psixoloji  səbəblərə isə ailə tərkibinin dəyişilməsi, natamam ailə, cəmiyyətə zidd ailə,   valideynlərin uşaqların  maddi  vəsaitlərini istifadəsinə nəzarət etməməsi,  ailədə  alkaqol və psixoaktiv maddələrin  istifadəsi ilə bağlı  tərbiyə vermə tərzinin  pozulması , şəxsi-psixoloji risk amillərinə isə özünə inamsızlıq, qrupun təsirinə tabe olma halları,  davranış pozuntularına meyillilik, öz qayğısına qala bilməmək  bacarığı,  özünün şəxsi davranışına qarşı  məsuliyyətinin aşağı olması aiddir.”

Həmsöhbətimiz sonda fikirlərini gənclərimizə çağırışı ilə yekunlaşdırdı: “Gənclərimizə narkotik maddələrdən və narkotik maddə təbliğ edən şəxslərdən  uzaq durmalarını, sağlam yaşamalarını, asudə vaxtlarını   düzgün  qiymətləndirmələrini, idmanla məşğul olmalarını  və cəmiyyətə yararlı bir şəkildə formalaşmalarını tövsiyə edirəm. Narkotik  maddə qəbul edən şəxsləri müayinə müalicə üçün mərkəzimizə müraciət etməyi tövsiyə edirəm.”

Narkotikə aparan ilkin səbəb ətraf-mühitdə narkotik istifadəçilərinin çox olmasıdır

Mərkəzi Klinik Xəstəxananın uzman psixiatrı Azər Bağırov isə bildirdi ki, bu cür maddələrə başlama müddəti yeniyetməliyin orta və son dönəmləri olur: “Bu da görmə-götürmə şəklində baş verir. Bu şəkildə narkotikə meyillənmə ola bilər. Ancaq niyə görə hər kəs yox, bəzi insanlar meyillənir. Daha çox narkotikin təsirlərini ehtiyac hiss edən insanlar, özəlliklə də diqqət əskikliyi, hiperaktivliyi olan uşaqlar diqqət əskikliyi səbəbi ilə çox təşvişdə yaşayırlar. Narkotikin bu rahatladıcı təsirini  fərqinə varanda ondan davamlı istifadə etməyə başlayırlar və  asılı olmağa meyillənirlər. Bundan başqa bipolyar xəstəlik dediyimiz xəstəlik var ki, onun depressiv və manik dönəmləri  olur ki bu da yeniyetməlik dönəmlərində başlayır .Bu insanlarda  özəlliklə manik dönəmlərdə onların  təhlükə  hissi çox azaldığı üçün  risk  alma şeyləri çox artığı üçün narkotikə meyillənirlər. Digər təşviş pozuntusu,  sosial fobiyası olan uşaqlarda narkotikə meyillənmə göstərirlər.”

Mütəxəssis əlavə etdi ki, narkotikə başlama  üsulu çox vaxt  həmin maddənin təsirini bilmək marağı ilə başlayır və bunu bilmək istəyi həmin insanları  o cür maddələrə doğru itələyir.  Daha sonra “bir –iki istifadədən heç nə olmaz” düşüncəsi ən böyük tələdir. İstifadəyə  başladıqdan sonra təkrar bədən tələb edəndə və   istifadə  etmədiyi zaman yaşadığı aqressivlik, həvəssizlik istəksizlik əhvalsızlıq kimi hallar nəticəsində təkrar narkotik maddələrə istifadəyə  meyillənirlər.

“Narkotik  aludəçilərində hansı psixoloji hallar müşahidə olunur” sualına  müsahibimizin cavabı belə oldu: “Narkotik vasitələr bir-birindən çox fərqlidir. Ona görə də  istifadə olunan maddəyə görə  onun psixoloji təsiri də dəyişir. Araşdırmalar göstərir ki,  marixuana istifadəçilərinin 8 faizində  daha çox  psixotik hallar görünə bilər. Yəni, onlarda halusinasiya yaşantıları,  şübhə artışı   və bu kimi hallar yaşana bilir. Bu, həm narkotik  istifadəsi  sırasında ola bilər, bəzən də insanlarda qalıcı  psixotik hallara səbəb ola  bilir. Ən psixolojik  təsiri ağır olan maddələr isə anfetamin, metanfetamin  yəni,  şüşə, kristal adı ilə tanınan narkotiklər  psixotik hallara  daha çox səbəb olur .Bunlar, eyni zamanda, oyandırıcı, çox  böyük bir eyforiya, eyni zamanda bədəndəki dopaminləri  tamamən boşaldaraq bir dönəm  üçün yoğun bir xoşbəxtlik  hissinə səbəb olur.Daha sonrasında isə kəskin bir depressiya halı  yaşadır.

Həmçinin, o sırada ətraf mühitdən şübhələnmə,  paronoya halları gözə görsənmələrin olması,  səs eşitmələr halları müşahidə olunur.  Metanfetamin qəbul edicilərində istifadəni dayandırdıqdan sonra  da  psixozlarının qalma ehtimalı  çox yüksəkdir. Özəlliklə metanfetamin istifadəçilərin də psixoz halları  marixuanaya görə çox yüksəkdir. Təxminən 25-50  faiz  nisbətdə bu istifadəçilərdə psixoz halları  görülür. Digər narkotik  eroin Azərbaycanda kakos adı ilə bilinən tam saf olmayan eroin forması bu daha  çox yoxsunluq əlamətləri ilə özünü göstərir . Narkotik istifadə etmədikdə xalq arasında lomka deyilən  yoxsunluq əlamətləri  yaşayırlar . Bu zaman bədəndə ağrılar, ürəkbulanma, qusma,  titrəmə, əsmə, qripbənzəri əlamətləri kimi  əlamətlərlə  çox şiddətli sümük və   əzələ ağrıları və yoğun bir təkrar  narkotik istifadə etmə istəyi yaranır. Ona görə də bu halları yaşadıqların da xəstələr  o hal dözə bilmirlər. Və təkrar  istifadə edirlər. Eroin istifadəsində ilk istifadə  rahatladıcı keyifləndirici bir təsiri ola bilir ancaq  daha sonrasındaki istifadə isə yoxsunluq əlamətlərini, ağrıları  keçirtmək üçündür.”

Narkotik aludəçiləri üçün psixoloji tədbirlər  kompleks şəkildə görülməlidir

Həmsöhbətimiz qeyd etdi ki, özəlliklə burada önəmli olan şey istifadəçilərin müalicə üçün yönlənməsidir  yönlənmədə istəkli olmalarıdır. Çox vaxt müraciətlər ailənin öyrənməsi sırasında və yaxud  da bəzən  özləri də istifadədən  narahat olduqlarında  müraciətlər olur. Mütləqdir ki, həm psixoterapiya həm  də dərman müalicəsi eyni anda aparılsın.

A.Bağırov müalicədən qorxan, inanmayan narkotik aludəçilərindən də söz açdı: ”Zənnimcə, qorxu sağalmamaqla əlaqəli deyil, həmin şəxslər adlarının ifşa olunacağı,  cinayət  məsuliyyətinə cəlb olunacaqları kimi yalnış  məlumatlarla yüklənmələri ilə əlaqəlidir. Azərbaycan qanunvericiliyində  istifadəçi olmaqla satıcı olmaq  ayırd  edilibdir. Bu əhali  arasında yetərli səviyyədə bilinmir . Ona görə də insanlar  sanki istifadəçi olan zaman da çox böyük məsuliyyətlərə cəlb olunmaq, həkimə  müraciət etdikdə məxfiliyin qorunmayacağı qorxusu ilə müraciətdən  yayına bilirlər. Ona görə də dövlət və məhkəmələr tərəfindən yaxalanmalar  halında da  reabilitasiyaya yönləndirmə üçün qanunvericiliyin  gözdən keçirilməsi bizə uyğun şəkildə  dəyişdirilməsi mübarizəni rahatlaşdıra bilər.”