Azərbaycanda binalar niyə yanır? – köhnə naqillər, yoxsa illərlə yığılan laqeydlik…
Bakıda və regionlarda son illər yaşayış binalarında baş verən yanğınların sayı nəzərəçarpacaq dərəcədə artıb. Xüsusilə sovet dövründə tikilmiş beşmərtəbəli “xruşşovka” tipli binalarda baş verən yanğınlar artıq adi xəbərə çevrilib. Fövqəladə Hallar Nazirliyinin xilasetmə briqadaları mütəmadi olaraq yaşayış massivlərinə cəlb olunur, insanlar evlərini, bəzən isə həyatlarını itirirlər. Sual isə açıq qalır: bu yanğınların əsas səbəbi köhnə naqillərdir, yoxsa daha böyük və sistemli problem mövcuddur? Sovetdən qalma 50-60 illik naqillər bu günün yükünü daşıya bilmir
Mütəxəssislərin fikrincə, binalardakı əsas risk faktorlarından biri elektrik təsərrüfatının köhnəlməsidir. “Xruşşovka” adlanan binaların böyük hissəsi 1950-1970-ci illərdə tikilib. Həmin dövrdə mənzillərdə elektrik enerjisi istehlakı çox aşağı idi. Mənzillərdə bir soyuducu, bir neçə lampa və televizor olurdu. Bu gün isə eyni mənzildə eyni vaxtda kondisioner, paltaryuyan, qabyuyan, elektrik sobası, qızdırıcı və digər yüksək güc tələb edən cihazlar işləyir. Köhnə alüminium naqillər bu yük üçün nəzərdə tutulmayıb. İllər keçdikcə izolyasiya materialı kövrəkləşir, naqillərin birləşmə nöqtələri boşalır və qısaqapanma riski artır. Qısaqapanma isə yaşayış binalarında baş verən yanğınların ən geniş yayılmış səbəblərindən biridir. Energetika sahəsində çalışan mütəxəssislər bildirirlər ki, bir çox binalarda elektrik xətləri tikildiyi gündən dəyişdirilməyib. Bəzi hallarda sakinlər mənzil daxilində təmir aparsa da, ümumi giriş və şaxta xətləri əvvəlki vəziyyətdə qalır. Ən təhlükəli nöqtələr məhz pilləkən qəfəslərində və zirzəmilərdə yerləşən köhnə paylayıcı qutulardır. Problemin ikinci tərəfi plansız və nəzarətsiz enerji istehlakıdır. Xüsusilə qış aylarında elektrik qızdırıcılarından kütləvi istifadə şəbəkəni həddindən artıq yükləyir. Bəzi binalarda isə qeyri-qanuni qoşulmalar, əlavə kabel çəkilişi və texniki normativlərə uyğun olmayan müdaxilələr vəziyyəti daha da ağırlaşdırır. Elektrik mütəxəssislərinin sözlərinə görə, köhnə naqil sistemi olan binada bir neçə mənzilin eyni vaxtda güclü qızdırıcı işlətməsi bütün giriş xəttində qızmaya səbəb olur. Bu qızma əvvəlcə plastik izolyasiyanı əridir, daha sonra isə alovlanma baş verir. Yanğınların mühüm hissəsi qaz avadanlıqları və məişət cihazları ilə bağlıdır. Qaz sızması nəticəsində partlayış və ya açıq alovun nəzarətsiz qalması tez-tez qeydə alınır. Köhnə binalarda ventilyasiya sistemlərinin işləməməsi riski daha da artırır. Bəzi mənzillərdə qanunsuz şəkildə qaz xətlərinin yerinin dəyişdirilməsi və ya standartlara uyğun olmayan cihazların quraşdırılması faciə ehtimalını yüksəldir.
Fövqəladə Hallar Nazirliyinin açıq məlumatlarına əsasən, Azərbaycanda baş verən yanğın hadisələrinin böyük hissəsi məhz yaşayış binalarının payına düşür. Hər il minlərlə yanğın hadisəsi qeydə alınır və onların əhəmiyyətli hissəsi elektrik təsərrüfatındakı nasazlıqlarla əlaqələndirilir. Bu rəqəmlər göstərir ki, problem tək-tək hadisə deyil, sistemli təhlükə mənbəyidir. Yanğınların coğrafiyası da diqqət çəkir. Hadisələrin böyük hissəsi köhnə yaşayış fondunun üstünlük təşkil etdiyi Bakı, Sumqayıt və sənaye şəhərlərində baş verir. Rəsmi qurumlar uzun illərdir köhnə yaşayış fondunun mərhələli şəkildə yenilənəcəyini bəyan edir. Paytaxtın bəzi ərazilərində pilot layihələr həyata keçirilib, köhnə binalar sökülərək yerində yeni çoxmərtəbəli binalar tikilib. Lakin minlərlə “xruşşovka” hələ də istifadədədir. Aydındır ki, bütün köhnə binaların eyni vaxtda sökülməsi milyardlarla manat tələb edir. Sakinlərin köçürülməsi, kompensasiya və yeni mənzillərlə təmin olunması uzun prosedurlardır. Yenidənqurma əsasən mərkəzi və kommersiya baxımından cəlbedici ərazilərdə aparılır, digər massivlər isə növbə gözləyir. Nəticədə 60 illik binalar hələ də minlərlə ailənin yeganə yaşayış yeridir. Ekspertlər bildirirlər ki, mövcud binaların tam sökülməsini gözləmədən kommunikasiya xətlərinin yenilənməsi mümkündür və zəruridir. Elektrik şəbəkələrinin yenilənməsi, müasir qoruyucu avtomatların quraşdırılması və paylayıcı sistemin modernləşdirilməsi yanğın riskini ciddi şəkildə azalda bilər. Lakin burada məsuliyyət bölgüsü məsələsi ortaya çıxır. Mənzil daxilindəki naqillərə görə mülkiyyətçi cavabdehdir, ümumi istifadədə olan xətlər isə binanın balansında olan qurumun – bələdiyyənin, mənzil-istismar sahəsinin və ya idarəedici şirkətin öhdəliyindədir. Praktikada isə bu sahə uzun illər diqqətdən kənarda qalıb. Son illər bəzi binalarda yanğının sürətlə yayılmasının səbəbi kimi üzləmə materialları da göstərilir. Yanğına davamlı olmayan plastik və kompozit panellər alovun mərtəbələr üzrə yayılmasını sürətləndirir. Bundan əlavə, zirzəmilərdə yığılan məişət tullantıları, köhnə mebel və yanacaq materialları yanğın yükünü artırır. Bir çox hallarda bina girişlərində yanğınsöndürmə vasitələri ya ümumiyyətlə yoxdur, ya da işlək vəziyyətdə deyil.
Mütəxəssislər vətəndaşlara yanğınlardan qorunmaq üçün bir neçə əsas təhlükəsizlik tədbirini tövsiyə edir.
Köhnə naqillərin mütləq yenilənməsi, güclü elektrik cihazlarının eyni vaxtda işlədilməməsi, keyfiyyətsiz uzadıcı və çoxlaylı rozetkalardan istifadə edilməməsi, qaz avadanlıqlarının mütəmadi yoxlanması, elektrik paylayıcı qutularında qızma və qoxu hiss edilərsə dərhal mütəxəssis çağırılması yanğınların qarşısını ala bilir.
Yaşayış binalarında baş verən yanğınlar təkcə texniki nasazlıq deyil, onilliklər boyu yenilənməyən infrastrukturun nəticəsidir. Sovet dövrünün minimal enerji tələbatı üçün qurulan sistem bu günün reallığına tab gətirmir. Köhnə naqillər, plansız enerji istehlakı, qaz təhlükəsizliyi problemləri və gecikən yenidənqurma proqramları bir araya gələrək ciddi risk yaradır. Bu gün sual təkcə yanğın baş verməsi deyil. Əsas sual növbəti yanğının qarşısını almaq üçün hansı real addımlar atılmasını əhatə edir. Köhnə binaların sökülməsi illər çəkə bilər, lakin insanların həyatı bu qədər uzun gözləyə bilməz. Vəziyyəti dəyişmək üçün ölçülüb-biçilmiş addımlar zamanıdır.
E.Məmmədəliyev,
Musavat.com
