Azərbaycanda ALİMENT problemi – Fond çıxış yolumu?

Azərbaycanda Aliment Fondunun yaradılması ilə bağlı müzakirələr uzun müddətdir davam edir. Rəsmi statistikaya görə, qanunvericiliyin sərtləşdirilməsinə baxmayaraq, aliment borclularının 70 faizindən çoxu işsiz və gəlirsizdir. Bununla yanaşı, bəzi ekspertlər fondun yaradılmasının saxta boşanmaların artmasına səbəb ola biləcəyindən ehtiyat edirlər.

Vəkillər Kollegiyasının üzvü Roman Qaraşov Musavat.com-a mövzunu şərh edərkən bildirib ki, Aliment Fondunun mahiyyəti ondan ibarətdir ki, uşağın saxlanılması ilə bağlı məhkəmə qərarı və ya qanuni öhdəlik mövcud olsa da, borclu valideyn alimenti ödəmədikdə uşaq maddi təminatsız qalmasın: “Bu halda dövlət müvəqqəti qaydada ödənişi təmin edir, sonra isə həmin məbləği borclu valideyndən reqres qaydasında geri alır. Bu modelin hüquqi məntiqi valideyn məsuliyyətini aradan qaldırmaq deyil, uşağın üstün mənafeyini icra mexanizminin zəifliyindən qorumaqdır. Azərbaycanda bu cür fondun yaradılması ilə bağlı uzun müddətdir müzakirələr aparılsa da, bu cür fond mövcud deyil. Məncə, məsələyə məhz bu istiqamətdə yanaşmaq lazımdır: Aliment Fondu boşanmış tərəflərdən hər hansı birinə üstünlük verən sosial güzəşt deyil, uşağın saxlanılması hüququnun dövlət zəmanəti ilə qorunması formasıdır. Məsələn, İsveç təcrübəsi göstərir ki, belə mexanizm düzgün qurulduqda uşaq valideynlər arasındakı mübahisənin və ya icra gecikməsinin qurbanına çevrilmir; dövlət əvvəlcə uşağın ehtiyacını qarşılayır, sonra isə məsuliyyəti borclu valideynin üzərində saxlayır”.

Vəkilin fikrincə, Azərbaycan praktikasında əsas problem aliment öhdəliyinin qanunda nəzərdə tutulmaması deyil, bu öhdəliyin real həyatda davamlı şəkildə icra olunmamasıdır: “Borclunun rəsmi gəlirinin olmaması, gəlirini gizlətməsi, qeyri-rəsmi əmək fəaliyyəti ilə məşğul olması, əmlakını başqalarının adına keçirməsi və ya icra orqanlarından yayınması səbəbindən məhkəmə qərarı çox zaman uşağın faktiki təminatına çevrilmir. Belə hallarda tətbiq edilən cərimə, inzibati tənbeh və ya digər məcburetmə tədbirləri uşağın gündəlik ehtiyacını dərhal qarşılamır. Ailə hüququ baxımından isə əsas məsələ borclunun cəzalandırılması deyil, uşağın qidasının, təhsilinin, tibbi təminatının və yaşayış şəraitinin fasiləsiz qorunmasıdır. Almaniya təcrübəsində aliment avansı modeli məhz ona görə tətbiq olunur ki, uşaq məhkəmə qərarının icrası başa çatanadək sosial risk içində qalmasın. Bu yanaşma göstərir ki, ailə hüququnda borcun formal mövcudluğu yetərli deyil, əsas olan uşağın hüququnun real və vaxtında təmin edilməsidir.

Aliment fondunun yaradılmasının ən güclü tərəfi ondan ibarət ola bilər ki, bu institut uşağın hüquqlarını valideynlərin şəxsi münaqişəsindən ayırır və onu müstəqil hüquq subyekti kimi qoruyur. Uşaq üçün aliment sadəcə, pul deyil. Bu, onun normal inkişafı, məktəb xərcləri, gündəlik qayğısı, tibbi ehtiyacları və sosial təhlükəsizlik hissi deməkdir. Əgər uşaq hər ay alimentin gəlib-gəlməyəcəyini bilmədən yaşayırsa, bu, artıq təkcə icra problemi deyil, uşaq hüquqlarının zəifləməsidir.

Norveç yanaşmasında əsas diqqət verilən məqam budur ki, uşağın maddi təminatı valideynlər arasındakı konfliktin gedişindən asılı olmamalıdır. Bu modeldə dövlət uşağın minimum müdafiəsini təmin etməklə əslində ailə hüququnun ən vacib prinsipini həyata keçirir: boşanmanın nəticələri böyüklər arasında bölüşdürülə bilər, lakin onun mənfi sosial yükü uşağın üzərinə keçirilə bilməz. Məncə, Azərbaycanda da Aliment Fonduna münasibət məhz bu hüquqi məntiq əsasında qurulmalıdır”.

R.Qaraşov vurğulayıb ki, Aliment Fondunun yaradılması avtomatik olaraq uğurlu nəticə vəd etmir: “Azərbaycan reallığında ən ciddi risklərdən biri formal boşanma və dövlət vəsaitindən sui-istifadə ehtimalıdır. Əgər fond zəif nəzarət olunan model üzrə qurularsa, bəzi ailələr faktiki birlikdə yaşadıqları halda rəsmi ayrılıq görüntüsü yaradaraq fond vəsaitindən yararlanmağa cəhd göstərə bilərlər. Bu risk nəzəri deyil-sosial yardım və digər təminat mexanizmlərində oxşar davranış formalarının mümkünlüyü artıq məlumdur. Baltik ölkələrinin, xüsusən Latviya və Litvanın təcrübəsi göstərir ki, belə fondların işləməsi üçün benefisiarın statusu, uşağın faktiki yaşayış yeri, valideynlərin gəlir vəziyyəti və ailə münasibətlərinin gerçək mahiyyəti ciddi şəkildə yoxlanmalıdır.

Deməli, fondun yaradılmasına qarşı irəli sürülən etirazlar onun prinsipcə rəddini deyil, daha sərt hüquqi filtrlərlə tənzimlənməsini tələb edir. Məncə, saxta boşanma riski fondun əleyhinə qəti arqument deyil, onun hüquqi arxitekturasının son dərəcə ehtiyatla qurulmasının vacibliyini göstərən məqamdır. Fondun digər ciddi problemi maliyyə dayanıqlılığı və reqres mexanizminin effektivliyidir. Əgər dövlət yalnız ödəniş edən, lakin sonra bu vəsaiti borcludan geri ala bilməyən passiv institut yaratsa, fond qısa müddətdə həm büdcə yükünə, həm də hüquqi baxımdan nəticəsiz mexanizmə çevrilə bilər. Buna görə Aliment Fondu yalnız sosial həssaslıq üzərində deyil, güclü maliyyə-hüquqi hesablamalar üzərində qurulmalıdır.

Estoniya təcrübəsi bu baxımdan maraqlıdır. Orada alimentin dövlət tərəfindən ödənilməsi məhkəmə və icra prosedurları ilə əlaqələndirilir, yəni ödəniş müstəqil sosial müavinət kimi deyil, icra sisteminin uzantısı kimi işləyir. Bu, çox vacib hüquqi nüansdır. Çünki Aliment Fondu ailə hüququnda valideyn borcunu dövlətin üzərinə keçirməməli, sadəcə uşağın hüququnu qorumaq üçün müvəqqəti təminat yaratmalıdır. Əgər reqres, məlumat bazaları ilə inteqrasiya, gəlir uçotu və borclunun aktivlərinin aşkarlanması mexanizmləri güclü qurulmasa, fondun yaradılması praktiki effekt verməyəcək.

Məncə, Azərbaycan üçün ən məqsədəuyğun model geniş və qeyri-məhdud sosial fond deyil, məhdud və şərtli dövlət zəmanəti mexanizmidir. Belə sistemdə dövlət yalnız məhkəmə qərarı olduqda, aliment müəyyən müddət icra edilmədikdə, uşağın faktiki yaşayış vəziyyəti yoxlanıldıqda və digər vasitələrlə tutma mümkün olmadıqda müvəqqəti ödəniş etməlidir. Bu ödəniş daimi xarakter daşımamalı, uşağın minimum müdafiəsini təmin etməli və borclu valideynin hüquqi məsuliyyətini tam şəkildə saxlamalıdır. Avstriya təcrübəsi göstərir ki, subsidiar dövlət təminatı ilə valideyn məsuliyyətinin paralel qorunması mümkündür. Mənim qənaətimcə, Azərbaycanda Aliment Fondunun effektivliyi onun yaradılmasından deyil, hansı hüquqi model üzrə qurulacağından asılı olacaq. Əgər bu institut uşağın üstün mənafeyini mərkəzə alan, saxta boşanmaya qarşı ciddi nəzarət mexanizmləri nəzərdə tutan, borcluya qarşı avtomatik reqres tətbiq edən və dövlət qeydiyyatı ilə əlaqəli şəkildə işləyən model üzrə formalaşdırılsa, o zaman ailə hüququnda real və zəruri müdafiə vasitəsinə çevrilə bilər. Əks halda, fond yalnız yeni inzibati struktur olacaq və uşağın hüquqlarının müdafiəsi baxımından gözlənilən nəticəni verməyəcək”.

Nigar Həsənli
Musavat.com