Azərbaycanda işsizlərə müavinət verilirmi? Qanunvericilik nə deyir? – İQTİSADÇIDAN AÇIQLAMA
Azərbaycanda işsiz qalan vətəndaşlara dövlət tərəfindən müavinət verilməsi mümkündürmü? Mövcud qanunvericilik bu sahədə hansı imkanları yaradır və işsiz statusu alan şəxslər hansı hallarda maliyyə dəstəyi ilə təmin olunur? Bu suallar fonunda Azərbaycan Respublikasının Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyi tərəfindən həyata keçirilən sosial proqramlar və işsizlik müavinətinin verilmə mexanizmləri yenidən diqqət mərkəzinə gəlir.
Mövzu ilə bağlı Liberal İqtisadçılar Mərkəzinin sədri Akif Nəsirli BiG.AZ-a açıqlamasında bildirdi ki, Azərbaycanda klassik mənada “işsizlik müavinatı” adlanan ödəniş hazırda yoxdur, amma işsiz şəxslərə dəstək üçün bir neçə mexanizm işləyir. Onun sözlərinə görə, 2006-cı ilə qədər İşsizlikdən Sığorta Fondundan müavinat verilirdi: “Sonra sistem dəyişdi. İndi birbaşa “işsizəm” deyə pul almaq olmur. Əvəzində üç əsas alət var:
Birincisi, işsizlikdən sığorta ödənişi. Əgər sən son 12 ayda ən azı 12 ay sığorta stajın olubsa və ixtisar, ləğvetmə, müddətli müqavilənin bitməsi kimi səbəblərdən işdən çıxarılmısansa, 6 ay müddətində orta aylıq əməkhaqqının 50 faizini alırsan. Minimum 300 manat, maksimum ölkə üzrə orta aylıq maaş qədər. Amma bu müavinət öz ərizəsi ilə çıxanlara, intizam pozuntusuna görə qovulanlara verilmir. Ona görə çox adam bundan yararlana bilmir.
İkincisi, ünvanlı sosial yardım. Əgər ailənin adambaşına gəliri ehtiyac meyarından, yəni 2025-ci il üçün 270 manatdan aşağıdırsa, dövlət fərqi ödəyir. Bu, işsizlər üçün də keçərlidir. Amma ailədə bir nəfər işləyirsə və ya maşın, torpaq, əmlak varsa, yardım kəsilir.
Üçüncüsü, özünüməşğulluq proqramı və haqqı ödənilən ictimai işlər. Dövlət işsizə mal, avadanlıq verir ki, özünə iş qursun. Yaxud 6 aylıq müqavilə ilə ayda 345 manat ödəməklə abadlıq, təmizlik işlərinə cəlb edir.
Yəni tam boş-boş oturana pul verilmir. Dəstək “iş axtaran, işləmək istəyən” şəxsə yönəlib.
Verilməlidirmi sualına gəldikdə, burada balans lazımdır.
Verilməsinin arqumentləri: Birincisi, sosial müdafiədir. İnsan işdən çıxanda 2-3 ay kirayə, ərzaq, dərman pulu tapmalıdır. Müavinat həmin dövrdə aclıq həddinə düşməyin qarşısını alır. İkincisi, iqtisadiyyat üçün stabilizatordur. Böhran vaxtı işsiz çoxalanda müavinat bazara pul çıxarır, tələbi saxlayır. Üçüncüsü, iş axtarmağa vaxt verir. Ac adam ilk tapdığı 300 manatlıq işə razı olur, ixtisasını itirir. Müavinat olsa, ixtisasına uyğun işi 2-3 ay axtara bilər. Avropada, Türkiyədə, hətta Qazaxıstanda da bu sistem var.
Əleyhinə arqumentlər: Birincisi, “asılılıq” yarada bilər. Xüsusən regionlarda işləmək əvəzinə müavinatla oturmaq istəyən çıxacaq. İkincisi, büdcəyə yükdür. Azərbaycanda rəsmi işsiz sayı 300 minə yaxındır. Hər birinə ayda 300 manat versən, ildə 1 milyard manatdan çox pul lazımdır. Üçüncüsü, kölgə iqtisadiyyatını böyüdür. Adam müavinat alıb qeyri-rəsmi işləyəcək. Nəzarət mexanizmi zəif olsa, sui-istifadə çoxalar.
Məncə həll yolu tam müavinat yox, “şərtli işsizlik sığortası”nı gücləndirməkdir. İndi olan 6 aylıq ödənişin əhatəsi genişlənməlidir. Öz ərizəsi ilə çıxan, amma haqlı səbəbi olan – maaş gecikir, əmək hüququ pozulur – adamlar da almalıdır. Məbləğ minimum 400 manat olmalıdır. Amma şərti dəqiq qoyulmalıdır: adam Məşğulluq Mərkəzində qeydiyyatda durmalı, təklif olunan münasib işdən iki dəfə imtina edəndə müavinat kəsilməlidir, təlimə getməlidir.
Belə olanda həm sosial müdafiə olur, həm də adamı işdən soyutmur.
Yəni “heç kimə verməyək” sərt olar, “hamıya verək” də büdcəni çökdürər. Məqsəd işsiz qalanı 4-6 ay ayaqda tutub əmək bazarına qaytarmaqdır. Bunun üçün işləyən, sığorta ödəyən hər kəs fonda pul yığmalıdır, ehtiyacı olanda da oradan almalıdır. Bu həm ədalətlidir, həm də dayanıqlıdır”.
Müəllif: İlkin Məmmədkərimov
