İranda gənclərin molla rejiminə son qoyulması çağırışları qarşısıalınmazdır – Frida Qitis

İranın “ən güclü silahı” artıq işə yaramır, edamlar etirazları yenidən alovlandırıb

CNN-də həftəlik rəy yazarı, “The Washington Post”un və “World Politics Review”nun köşə yazarı Frida Qitis İranda baş verənləri qətiyyətlə pisləyərək bildirib ki, rejimin ən güclü daxili silahı – etirazçıları qorxutmaq üçün onları öldürmək “qabiliyyəti” belə artıq nəzərdə tutulan nəticələri vermir.

Məhəmməd Mehdi Kərəmi ötən ay həbsxanadan telefonla atasına məlumat verib: “Ata, mənim hökmüm ölümdür”. Daha sonra ötən şənbə günü 21 yaşlı karate çempionu İran rejimi tərəfindən edam edilib. İranlı kürd Kərəmi 20 yaşlı könüllü uşaq məşqçisi Seyid Mohammad Hosseini ilə eyni gündə asıldı. Hər ikisi “Bəsic” hərbiləşdirilmiş qüvvələrinin bir üzvünü öldürməkdə ittiham olunurdu.

Onların qətli və təxminən dörd ay əvvəl 22 yaşlı Məhsa Əmininin ölümünün ardından qadınların başçılıq etdiyi nümayişlərdə iranlıların küçələrə çıxmasından sonra öldürülən gənc etirazçıların sayı daha da artmağa başladı. İranlı kürd Əmini qətli ruhani hökmdarların hər bir qadına taxmağa məcbur etdikləri müsəlman örtüyü olan hicabı düzgün geyinmədiyi üçün əxlaq siyasəti ilə həbs olunduqdan sonra polis nəzarətində öldü.

Görünən odur ki, ölümlər və amansız ürək tutmaları hələ davam edəcək. Ölümlərin sayının artmasına baxmayaraq, repressiyalardan bezmiş iranlılar təslim olmurlar.

İranın gənc etirazçıları demək olar ki, ağlasığmaz bir cəsarət nümayiş etdirirlər. “Azadi, azadi!” tələbi ilə mübarizəni davam etdirmək, ya etməmək onların öz ixtiyarındadır.

İranı kənardan heyrətlə izləyənlər düşünürlər: rejim öz balalarını öldürəndə onlar necə reaksiya verəcəklər? İndiyə qədər cavab tamamilə qeyri-adekvat olmuşdur.

Norveçdə yerləşən İran İnsan Haqları Təşkilatı etirazçıların kütləvi şəkildə edam edilməsi riski ilə bağlı xəbərdarlıq edir. Artıq o, təhlükəsizlik qüvvələrinin 64-ü uşaq olmaqla 481 nəfəri öldürdüyünü təxmin edir və hesab edir ki, hazırda 109 etirazçı edam təhlükəsi ilə üz-üzədir.

Edamlar etirazçılara qarşı ittiham irəli sürüldükdən və Kərəminin həmin gün telefonda atasına dediyi kimi, etmədikləri cinayətləri etiraf etmək üçün işgəncələrə məruz qaldıqdan sonra baş verir. İnsan haqları qrupları deyirlər ki, məhkəmə prosesləri saxta, şou xarakterli olub, heç bir qanuni prosesə əsaslanmır.

Edamlarından bir neçə saat sonra ölüm cəzasına məhkum edilmiş digər iki gənc etirazçı – cəmi 19 yaşlı Məhəmməd Broqani və 22 yaşlı Məhəmməd Qobadlu təkadamlıq kameraya köçürülmüşdü və bu, onların edamının qaçılmaz olacağı ilə bağlı narahatlıqlara səbəb oldu. Onların tərəfdarları gecəni həbsxana ətrafında toplaşaraq mümkün edamları dayandırmaq ümidi ilə keçiriblər.

Etirazlarla bağlı edam edilən ilk məlum şəxs dekabrın əvvəlində 23 yaşlı Möhsün Şekari olub. Anasının onun ölüm xəbərini almasını əks etdirən viral video dözülməzdir.

Bir neçə gün sonra İran rejimi 23 yaşlı Məcidreza Rəhnavərdi Məşhəd şəhərinin ictimai meydanında tikinti kranından asıb. O, bıçaqlanmada təqsirli bilinib və başqa bir şou məhkəməsində “Allaha qarşı düşmənçilik”də ittiham edilib. Həbsindən üç həftədən bir qədər çox vaxt keçdikdən sonra o, izdiham qarşısında edam edildi.

Demək olar ki, heç kim nümayişlərin bu qədər davam edəcəyini gözləmirdi. Risklər uğur ehtimalını üstələyirdi. Hələ oktyabrda yazmışdım ki, etirazlar ruhlandırıcıdır, amma izləmək də qorxuncdur. Rejimin qəddarlıqla cavab verəcəyini bilirdik və belə də etdi.

Döyülmələr, güllələnmələr, edamlar etirazlara son qoymayıb. Əksinə, son edamlar universitetlərdə etirazları yenidən alovlandırıb. Gənclər fərqli bir həyat şansı üçün hər şeyi riskə atmağa qərarlı görünürlər. Bir çox cəhətdən teokratiyaya son qoyulması çağırışları qarşısıalınmaz görünür.

İranın Ukraynanın mülki infrastrukturunu məhv etmək üçün istifadə olunan silahları Rusiyaya verməyə başlaması indi dünyanın qalan hissəsi üçün etirazçıların dəstəklənməsi məsələsini daha da aktual edir.

Ukrayna Prezidenti Volodimir Zelenskinin ABŞ Konqresində çıxışı zamanı dediyi kimi, “Rusiya öz soyqırımı siyasətində müttəfiq tapdı… bir terrorçu digərini tapdı”. İran isə Rusiyaya yalnız müharibədən əvvəl pilotsuz təyyarələr satdığını iddia edir.

Qərbdə demək olar ki, dərhal İranın edamlarını sərt şəkildə pisləmək başladı və etirazçılar bəzi dünya paytaxtlarında küçələrə çıxdılar. Bu həmrəylik vacibdir, lakin bu kifayət deyil. Dünya daha çox şey edə bilər.

Tehranın əsas ticarət tərəfdaşlarından biri olan Almaniya bu yaxınlarda İran ticarəti üçün ixrac kreditlərini və investisiya zəmanətlərini dayandırdığını açıqladı. O, artıq vəziyyətin “İranla həmişəki kimi işləməyə” imkan vermədiyini bəyan etmişdi. Dünyanın məsuliyyətli hökumətləri ticarəti məhdudlaşdırmalı və Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri Hindistan və Türkiyə kimi digər ən yaxşı ticarət tərəfdaşlarını öz ticarət əlaqələrini nəzərdən keçirməyə səssizcə inandırmalıdırlar.

Diplomatik cəbhədə ABŞ başda olmaqla Qərb dövlətləri İranın pis əməllərinin profilini qaldırmalıdır. Məsələni yüksək səviyyəli diplomatik forumlara çıxarmalıdır. BMT Təhlükəsizlik Şurasında qınama səsverməsi aparılmalıdır. İran güzəştə getməsə, Qərbdə səyahətlərindən zövq alan iranlıların vizaları hədəfə alınmalıdır. Əgər İran öz gənc tələbələrini öldürməyə davam edərsə, o zaman İran rəsmilərinin və rejim müttəfiqlərinin övladları bilməlidirlər ki, onların Amerika və Avropa universitetlərində oxumaq imkanları tezliklə başa çata bilər.

Bu, İran xalqının çoxdan olmalı olan mübarizəsidir. Çünki onların ölkəsidir, onların həyatı. Ancaq dünyanın qalan hissəsi bəyanatlar verməkdən və bəyənmədiklərini bildirməkdən daha çox şey etməlidir. Nə qədər ki, İran xalqı bu qədər zərər verən rejimə qarşı öz azadlığı uğrunda mübarizə aparmaq üçün hər şeyi riskə atıb, onlar aldıqları dəstəkdən daha çoxuna layiqdirlər.

Tərcümə etdi: Nubar Süleymanova, “İki sahil”