26 Fevral – Xocalı Soyqırımı Günü
26 fevral Azərbaycan tarixinin ən faciəli və kədərli günlərindən biridir. Bu tarix hər il ölkəmizdə Xocalı soyqırımı günü kimi qeyd olunur və 1992-ci ildə Ermənistan silahlı qüvvələrinin törətdiyi kütləvi qırğınların qurbanlarının xatirəsi dərin ehtiramla yad edilir. Xocalı soyqırımı təkcə Azərbaycan xalqına qarşı deyil, bütövlükdə insanlığa qarşı törədilmiş ağır cinayət kimi tarixə düşmüşdür. Bu faciə Azərbaycan xalqının yaddaşında silinməz iz buraxmış, eyni zamanda xalqın azadlıq və ədalət uğrunda mübarizə əzmini daha da gücləndirmişdir. Xocalı Qarabağ bölgəsinin qədim yaşayış məntəqələrindən biri olmuşdur. Şəhər zəngin tarixi-mədəni irsi, əlverişli coğrafi mövqeyi və mühüm strateji əhəmiyyəti ilə seçilirdi. Xocalı Qarabağın ən böyük yaşayış məntəqələrindən biri olmaqla yanaşı, bölgənin yeganə hava limanının yerləşdiyi ərazi idi. Bu səbəbdən şəhər hərbi-strateji baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı. XX əsrin sonlarında Ermənistanın Azərbaycana qarşı ərazi iddiaları və separatçı hərəkatın genişlənməsi Xocalının da taleyinə ağır təsir göstərdi. 1991-ci ilin sonlarından etibarən şəhər mühasirəyə alınmış, elektrik enerjisi, ərzaq və digər həyati əhəmiyyətli vasitələrin gətirilməsi çətinləşdirilmişdir. Xocalı sakinləri uzun müddət blokada şəraitində yaşamağa məcbur olmuşdular. 1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə Ermənistan silahlı qüvvələri keçmiş sovet ordusunun 366-cı motoatıcı alayının dəstəyi ilə Xocalı şəhərinə hücum etdilər. Hücum nəticəsində şəhər tamamilə dağıdıldı və dinc əhaliyə qarşı misli görünməmiş vəhşiliklər törədildi. Faciə nəticəsində 613 nəfər qətlə yetirildi. Onlardan 106-sı qadın, 63-ü uşaq, 70-i qoca idi. 487 nəfər yaralandı, 1275 nəfər əsir götürüldü, 150 nəfərin taleyi hələ də məlum deyil. Şəhərdən çıxmağa çalışan mülki əhali meşələrdə və qarla örtülü ərazilərdə amansızcasına güllələnmişdir. Qadınlar, uşaqlar və yaşlı insanlar xüsusi qəddarlıqla öldürülmüşdür. Bu hadisə beynəlxalq hüquq normalarına görə soyqırımı və insanlığa qarşı cinayət hesab olunur. Xocalı soyqırımı Azərbaycan tarixində ən böyük faciələrdən biri olmaqla yanaşı, müasir dövrdə dinc əhaliyə qarşı törədilmiş ən ağır qətliamlardan biri kimi qiymətləndirilir. 1992-ci ilin fevralında Xocalı şəhəri tamamilə işğal olundu. İşğaldan sonra şəhər yerlə-yeksan edildi, yaşayış binaları və sosial obyektlər dağıdıldı. Tarixi abidələr məhv edildi, qəbiristanlıqlar dağıdıldı, şəhərin infrastrukturu sıradan çıxarıldı. Xocalı sakinləri məcburi köçkün həyatı yaşamağa məcbur oldular. Onların böyük hissəsi Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində müvəqqəti məskunlaşdı. Uzun illər Xocalı sakinləri doğma torpaqlarına qayıdacaqları günü səbirsizliklə gözlədilər. Azərbaycan dövləti məcburi köçkünlərin sosial vəziyyətinin yaxşılaşdırılması istiqamətində mühüm tədbirlər həyata keçirmişdir. Yeni qəsəbələr salınmış, məktəblər, xəstəxanalar və digər sosial obyektlər tikilmişdir. 2020-ci ildə baş vermiş Vətən müharibəsi nəticəsində Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün böyük hissəsi bərpa olunsa da, Xocalı şəhəri həmin vaxt hələ də işğal altında qalırdı. Lakin 2023-cü ilin sentyabrında Azərbaycan Ordusunun həyata keçirdiyi lokal xarakterli antiterror tədbirləri nəticəsində Qarabağ bölgəsində separatçılığa son qoyuldu və Xocalı şəhəri də daxil olmaqla bütün ərazilər Azərbaycanın tam nəzarətinə keçdi. Beləliklə, Xocalı uzun illərdən sonra azad edildi və şəhərin bərpası üçün genişmiqyaslı işlərə start verildi. Bu hadisə Xocalı sakinlərinin doğma torpaqlarına qayıdışı üçün tarixi şərait yaratdı.
Azad olunmuş digər ərazilərdə olduğu kimi Xocalıda da geniş quruculuq işləri həyata keçirilir. Azərbaycan dövləti Qarabağ bölgəsinin yenidən qurulmasını prioritet istiqamətlərdən biri elan etmişdir. Xocalı şəhərinin yenidən qurulması müasir şəhərsalma prinsiplərinə uyğun aparılır. Şəhərin gələcək inkişafı üçün baş plan hazırlanmışdır. Yeni Xocalının müasir və rahat yaşayış məntəqəsinə çevrilməsi nəzərdə tutulur. Böyük Qayıdış proqramı çərçivəsində Xocalı sakinlərinin mərhələli şəkildə doğma torpaqlarına qaytarılması planlaşdırılır. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev Xocalı şəhərinə bir neçə dəfə səfər etmişdir. Bu səfərlər şəhərin bərpası və gələcək inkişafı baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Prezident Xocalıya səfərləri zamanı bildirmişdir ki, Xocalı yenidən qurulacaq və şəhərin sakinləri doğma torpaqlarına qayıdacaqlar. Dövlət başçısı vurğulamışdır ki, Xocalı faciəsinin qurbanlarının xatirəsi daim əziz tutulacaq və bu cinayəti törədənlər heç vaxt unudulmayacaqdır. Prezident İlham Əliyevin Xocalıya səfərləri Xocalının dirçəlişinin və həyatın yenidən bərpa olunmasının rəmzi kimi qiymətləndirilir. Azərbaycan dövləti Xocalı soyqırımının dünya ictimaiyyətinə çatdırılması istiqamətində geniş iş aparır. Müxtəlif ölkələrin parlamentləri və beynəlxalq təşkilatlar Xocalı hadisələrini kütləvi qırğın və soyqırımı kimi tanımışdır. “Xocalıya ədalət!” beynəlxalq kampaniyası çərçivəsində faciə haqqında məlumatlar dünyanın müxtəlif ölkələrində yayılır, sərgilər və konfranslar təşkil olunur. Xocalı soyqırımı haqqında həqiqətlərin beynəlxalq aləmdə tanıdılması Azərbaycan dövlətinin prioritet istiqamətlərindən biridir. Xocalı soyqırımı Azərbaycan xalqının yaddaşına əbədi həkk olunmuş faciədir. Bu hadisə xalqımızın üzləşdiyi ən ağır sınaqlardan biri olmuşdur. Xocalı qurbanlarının xatirəsi daim ehtiramla yad edilir və onların əziz xatirəsi heç vaxt unudulmayacaqdır. Bu gün azad edilmiş Xocalı yenidən qurulur və dirçəlir. Şəhərin bərpası Azərbaycan dövlətinin gücünü və xalqın birliyini nümayiş etdirir. Xocalı sakinlərinin doğma torpaqlarına qayıdışı tarixi ədalətin bərpasının bariz nümunəsidir. Gələcəkdə Xocalı yenidən Qarabağın ən gözəl və inkişaf etmiş şəhərlərindən birinə çevriləcəkdir. Xocalı soyqırımının qurbanlarının xatirəsi isə Azərbaycan xalqının yaddaşında əbədi yaşayacaqdır.
