Buta – Azərbaycanın çox tanınmış nişanəsidir. keçmişimizdən bu günümüzə gəlib çatan çox sirli tərəfləri var. Butanın sirri arasında Bakının ən möhtəşəm və sirli memarlıq abidəsi olan Qız Qalası da gizlənir. Dünyada 6 rəqəmini xatırladan üç tikili vardır: Bunlardan biri Misirdə, digəri Mesopatomiyada, digəri isə Bakıda yerləşir.
Deyilənlərə görə, Buta Hindistan-Moğol sənətinin bir ünsürüdür. Əslində bu naxış ilk dəfə Teymurləngin nəvəsi türkəsilli Babur Şah tərəfindən istifadə edilmişdir. Təəssüf ki, türk mənşəli Buta indi bir çox mənbələrdə Hindistana istinad edilməkdədir.
Dünyanın yeni möcüzələrinə daxil olan məşhur tikili Tac Mahal da türk memarlarının və incəsənətinin bir nümunəsidir. 6-cı Babur hökmdarı Cahanşah tərəfindən mərhum xanımı Mümtaz Mahalın xatirəsinə həsr olunmuş bu sərdabənin tikintisində müxtəlif türk ellərindən, o cümlədən Azərbaycandan gələn sənətkarlar yaxından iştirak etmişdilər.
Buta bizim tariximizin bir hissəsidir desək yanılmarıq. Çünki bütün qədim xalçalarımız, memarlıq abidələrimiz buta nişanəsi ilə bəzədilmişdir. Butanın izahlı lüğətlə olan tərcüməsi belədir: qönçə və parçaların üzərində badamabənzər xırda naxış, xırda gril şəkli.
Hətta bu günlərimizdə təmtəraqla qeyd etdiyimiz Novruz bayramının rəmzləri sırasında “buta” önəmli atributlardan sayılır.
Bayram sovqatlarının və geyimlərin bəzənməsində buta elementi və ona oxşar formalardan Azərbaycanda, həm Orta Asiyada və digər Türk xalqları arasında həmin atributlar istifadə edilməkdədi.
Rəmzi məna daşıyan butalar zaman keçdikcə tədricən müxtəlif məzmunlu və formalı motivlərlə zənginləşmişdir.
Butalar forma etibarilə 4 qrupa bölünür: xalça bəzəyində istifadə edilən butalar, ailə həyatı və məişəti ifadə edən butalar, rəmzi məna daşıyan butalar və müxtəlif formalı butalar.
Sonunculara zərxara, yanar, qıvrım, çiçəkli və s. butalar daxildir. Rəmzi məna daşıyan butalar zaman keçdikcə tədricən müxtəlif məzmunlu və formalı motivlərlə zənginləşmişdir.
Indi gəlin bir az da özümüzdən danışaq, özümüzü tənqid edək.
Bəli buta bizim tarixi keçmişimizin bir nişanəsidi. Buta bizim bir çox qədim əsərlərimizdə də adı çəkilən bir nişanədir. Onda tariximizin çox dərin izi var. Keçmişimizdən bu günümüzə gəlib çatan nənələrimizin fantaziyasına, rəng seçiminə tirmeli şallari, boyunbagları, əlləriylə toxuduqları qədim xalçalarımız bir sübutdur. Təəssüflər olsun ki, bu tarixi naxışın məhz Türk-Azərbaycan mənşəli olması dünyada çox-çox az tanınır. Niye? Dünyada bu naxışları tanıtmaq kimlərin üzərinə düşür ?
Bəli, vaxtilə nənələrimizin baş örtüyü olan tirməli şallarını, kəlağayılarını , boyunbağılarını Butalar bəzəyirdi. Bu gün isə dünya ulduzlarının geyimlerini, sinəsini bəzəyən boyunbağılarda qədimdə nənələrimizin geyindiyi geyimleri, taxdığı o gözəl gərdənliklərin, həmayillərin, hillərin aksesuarlarını görəndə və dünyanın inkişaf etmiş dövlətlərinin və dünyanın ən məşhur moda firmalarının istehsal etdiyi geyimlərdə öz butamızı naxışlarımızı görəndə qədim tarixi kecmişi, mədəniyyəti olan bir xalq olduğumuz bəlli olur. Amma təkcə özümüzə bəlli olur dunyaya yox.
Bes bizde niye yoxdur ?
Millilik, keçmişinə bağlılıq, sevgi insanın daxilində olur. Bu sevgisizliyin səbəbini hansısa xalqda axtarmaq bizim üçün ayıb olar. Sovet birliyi dağılanda ermənilər keçiblər həməşəki kimi oğru, hiyləgər üsullarına. Bizim geyimleri öz milli geyimləri adi altında çox gözəl şəkildə dünyaya təqdim ediblər. Halbuki o geyimlerin üzərindəki naxış bəzəkləri biz türklərə aid olub.
Kimdi səbəbkar?
Səbəbkar biz türklərik. Çünki biz öz qədim keçmişimizi, mədəniyyətimizi çox az şəkildə təmsil edirik. Biz geyimimizlə, həm də xarakterimizlə nəyə görə, bizdən mədəniyyət götürən hansısa xalqlara, ruslara, avropalılara ya amerikalılara bənzəməyə can aıtırıq?
Niyə biz 4-5 min illik tariximiz olan türklər özümüz ola bilmirik?
İndi kimdir bizim milli geyimlərimizə, baş örtüyü olan tirmə şallarımıza, kəlağayılaramıza, boyunbagılarımıza qadağa qoyan?!
Şəmkir Peşə Liseyi və Şəmkir Koltəhnəli kənd tam orta məktəbin müəllimi Maral Vəliyeva
