Tarix yaşanılmış illər olsa da yaşadılmalı hadisələrin də zaman göstəricisidi.
Xalqımızın tarixi ilə bağlı tarixlər, tarixi hadisələr böyük vətəndaşlıq heysiyyətiylə, məsuliyyətlə, sevgilərlə yaşadılır. 1918-ci ilin may ayının 28-ni də unutmuruq, 1920-ci ilin 28 aprelini də, 1990-cı ilin 20 yanvarını da unutmuruq, 1991-ci ilin 18 oktyabrını da, 1992-ci ilin 26 fevralını da unutmuruq, 1993-cü ilin yanvarını – Horadiz əməliyyatını da. Şuşanın, Kəlbəcərin, Füzulinin, Laçının, Qubadlının, Cəbrayılın, Ağdamın işğalını da unutmuruq, bu rayonların, Şuşanın işğaldan necə azad edilməsini də unutmayacağıq. 2010-ci ilin dekabrında Bakıda keçirilən hərbi parad da, bu paradda Türkiyə Respublikasının Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın iştirakını da, paradda dedikləri də unudulmayacaq: “Azərbaycan torpaqları illərdi həsrət qaldığı Tərtər çayının sularına qovuşmuşdur. Şuşanın dağlarının başındakı duman artıq dərdli deyil. Girov qalmış Xarıbülbül artıq azaddır və daha gözəl açacaqdır. Köndələnçay artıq daha coşqun axacaq. Araz nəğməsini daha güclü oxuyacaq. Qarabağ şikəstəsini oxuyan nəfəslər daha yüksək, daha güclü olacaqdır”.
Yüz il əvvəl Qars müqaviləsi imzalandı…
O müqavilədən yüz il sonra ruhumuzun şəhəri olan Şuşada Türkiyə və Azərbaycan dövlətləri arasında Şuşa Bəyannaməsi imzalandı.
Qars müqaviləsi sabiq SSRİ-nin tərkibində olsa da Azərbaycanın istər siyasi, istərsə də iqtisadi gücünün formalaşmasında əhəmiyyətli tarixi sənəd oldu. Qars müqaviləsi Naxçıvanın statusunu birdəfəlik həll etdi. Böyük tarixi şəxsiyyət Heydər Əliyev Qars müqaviləsinin tarixi əhəmiyyəti haqqında deyib: “Naxçıvanın statusunu qoruyub saxlamaq üçün Moskva müqaviləsinin və xüsusən Qars müqaviləsinin böyük əhəmiyyəti olub. Naxçıvan Azərbaycanın əsas torpağından ayrı düşdüyünə görə Naxçıvanın bütövlüyünü, təhlükəsizliyini, dövlətçiliyini, muxtariyyətini gələcəkdə təmin etmək üçün Qars müqaviləsi bizim üçün çox böyük, əvəzi olmayan bir sənəddir”.
Şuşa Bəyannaməsi 2020-ci ilin noyabrın 8-ni Zəfər günü kimi tarixləşdirən qüdrətin davamıdır. İlham Əliyev dedi: “Bu onu göstərir ki, biz həmişə bir yerdə olacağıq və bir-birimizin təhlükəsizliyini təmin edəcəyik”. Bu bəyanat ordusu tamamilə dağılmış Ermənistanı da, onu dəstəkləyən dövlətləri də ciddi düşündürməlidi. Vətən müharibəsində dünya Azərbaycan Ordusunun gücünü, əsgər və zabitlərinin döyüş əzmini, qələbə ruhunu gördü. Onu da gördü ki, bu xalq üçün Vətən müqəddəsliyi var, Vətən müqəddəsliyini qorumaq üçün şəhidlik müqəddəsliyi var.
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev və birinci xanım Mehriban Əliyeva Türkiyə Respublikasının Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanı və birinci xanım Əminə Ərdoğanı Şuşada qarşıladı. Bu duyğusal rəsmi görüş (həm də Şuşada!) qarşılıqlı ehtiram görüşüydü, dünya ictimaiyyətinin diqqətini çəkən görüşüydü, Türkiyəyə və Azərbaycana ehtiramı olan dövlətlərə könül xoşluğu yaşadan görüşüydü, “Bir millət, iki dövlət” qürurunun görüşüydü, türkün türklə görüşüydü…
Şuşa Bəyannaməsi tarixi bəyannamədi…
Türkiyə ilə Azərbaycan üçüncü dövlətdən təhlükə olarsa, bir-birini qoruyacağını bəyan edən bəyannamədi…
Bu Bəyannamə 30 il çəkən işğalı sonlandıran qüdrətin bəyannaməsidi…
Yüz il əvvəl Nəriman Nərimanov Mustafa Kamal Paşaya yazdığı məktubunda türk xalqının qazanılan uğurlarla imperializmdən qurtulma günlərinin yaxınlaşdığını, buna görə təbrik etdiyini bildirir və sonra əlavə edirdi: “Paşam, bizdə qardaş qardaşa borc verməz. Qardaş hər zaman qardaşının əlindən tutar. Biz qardaşıq, hər zaman əlinizdən tutacaq və tutmağa davam edəcəyik”. Tarixi faktlar təsdiqləyir ki, bu sənəd təkcə Azərbaycanın Türkiyəyə münasibətini göstərmir, eynilə Türkiyənin də Azərbaycana münasibətini göstərir.
Şuşada Türkiyənin konsulluğu açılacaq. Bu, olduqca ciddi və yüksək etimada söykənən ehtiramdır. Yəni Türkiyə Şuşa amilinə böyük siyasi (və mənəvi!) önəm verir…
Qardaşlığın gur səsi – Şuşa Bəyannaməsi dünyaya deyir ki, bu qardaşlığa zaval yoxdu! Bu qardaşlıq qüdrətdi, yenilməzlikdi, Zəfərdi!..
Rəşid Faxralı
