MƏNDƏN SÖYLƏMƏKDİR, SİZDƏN…

Həyatda olduğu kimi, bu aləmdə də hər şey sadə­dən mürək­kəbə, azdan çoxa doğru gedir: adam əv­vəl­cə si­qa­ret çəkir, sonra nəsə çə­kir, axırda iynə vurur… Narkotikə tərəf gedən o bə­lalı yol məhz siqaretdən başlayır. Ümum­dünya Sə­hiy­yə Təşkilatı bir araş­dırma aparıb: onlar siqa­ret çək­məyə başlayan gəncləri on-on ayırıb yollarını iz­lə­yiblər. Məlum olub ki, hər onluğun be­şi yalnız si­qa­ret çək­məklə kifa­yət­lənib, ikinci beşlikdən ikisi bir-iki dəfə, ikisi beş-on dəfə, biri isə daimi nəşə çəkən xəstəyə – nəşəxora çev­rilir. Hə­min xəstə isə beş-altı ildən sonra ağır narkotikə – heroinə ke­çir. Faciə də bundan sonra başlayır: o nar­koman əvvəl­cədən tanıdığı dost­larını, yol­daşlarını, qohum-qonşu­la­rını heroinə cəlb et­məyə çalışır. Nəticəsi də çox acı­na­caq­lı olur, bunu siz özünüz də təsəv­vü­rü­nüzdə canlandıra bilər­siniz. Demək, bu günün siqaret çəkəni sabahın po­tensial narkomanı deməkdir. Ona görə də siqaret çək­mə­yə sadəcə siqaret­çək­mə kimi yox, nar­ko­ma­ni­ya­nın baş­lanğıcı kimi baxmaq və ona qarşı ciddi mübarizə apar­maq la­zımdır!

Əvvəllər narkotikin nə olduğunu bilməyən bir gənc, deyək ki, heroin qəbul etməyə başladı. Gəlin gö­rək, bu za­­man narkotik maddə həmin gənci nə­lər­dən məhrum edir? Mənə görə, o adam beş şeydən: əvvəla, can sağlığından, pul-pa­ra­dan, yaxşı addan, sonra bu dün­ya­sından və o dün­ya­sın­dan məhrum olur.

1. O, hər şeydən qabaq, insanın sağlamlığını əlin­dən alır, onu ağır xəstəliklərə düçar edir. Nar­k­o­ma­niya – psi­xo­somatik xəstəlik­dir, beləsinin nə sağ­lam canı, nə də sağ­lam ruhu ola bilər.

2. Narkotik maddə bahadır, onu almaq çoxlu pul tə­ləb edir. Daim artan bu tələbatı ödəmək üçün nar­­ko­man pula gedən nəyi varsa satır, həmin pulu isə nar­ko­tikə sərf edir. Nəticədə əvvəllər zəngin olan bir şəxs sonda var-yoxdan çıxır, müflisləşir və borca dü­şür… Narkomaniya – öz ölümünü pulla satın al­maq­dır.

3. Hər kəs istəyər ki, yaxşı adı olsun, “çünki ya­man addan ölüm yaxşıdır”. Narkoman kim olursa-olsun, hansı ad-sana, fiziki, yaxud maddi imkanlara sahib olursa-olsun, onun adına bir damğa vurul­muş olur: “Nar­koman” – o, bu ləkəli adla da yaşamaq məc­bu­riy­yətində qalır.

4. Narkotik maddə qəbulu insanı bu dünyanın nemətlərindən – iş, ailə, dostlar – məhrum edir. Onlar yeyib-içməkdən, gəz­məkdən, əylənməkdən zövq almırlar. Xəstə baxsa da nə təbiətdəki, nə də ətrafdakı gözəllikləri görə bilmir. Narkomanın yal­nız bir arzusu olur: nə olursa-ol­sun heroin tapmaq, iynə vurmaq! Əslində narko­man heç o maddədən də həzz ala bil­mir, yalnız “ağ­rı­ya vurur”, yəni o güclü meylin qar­şısında duruş gətirə bilmir, nəticədə həm “Əli aşı”ndan olur, həm də “Vəli aşı”n­dan.

5. Narkotik maddə insanı o dünyanın ne­mə­tin­dən, yəni cən­nətdən də məhrum edir. Çünki Allahın buyurduğu doğ­ru yoldan sapıb şeytana qulluq edən bir bəndəni Tanrı öz cənnətinə niyə qəbul etsin?

Narkotik maddə, yaxud alkoqoldan sui-istifadə et­mək insanın sanki qib­lə­gahını dəyişdirir. O, Kəbəyə deyil, artıq şeytana səcdə qılır, bütün çirkinliklər də elə buradan qay­naq­la­nır. Əgər “içki bü­tün çirkinliklərin anası”dırsa, onda “narkotik də onun atası”dır.

Mən Yer üzündə ikinci elə bir şey tanımıram ki, nar­ko­tik maddə qədər adamı hər şeydən belə total şəkildə məh­rum edə bilsin.

Vaxtilə sağlam olan bir gəncin narkotikə uy­ma­sı bir əsgərin itirilməsi, yaxud bir qızın “boş” qal­ması de­mək­dir. Əgər o ailəlidirsə, onda o ailənin başı üzə­rin­də Damokl qı­­lıncı asılmış kimidir: boşan­ma təh­lükəsi anbaan artar. Ora­sını da deyim ki, ölkə­mizdə ailəli nar­ko­manlardan tö­rə­yən, müxtəlif fiziki və psixi qüsurlu uşaqların prob­lem­ləri də əmələ gə­lib. O uşaq­lar böyüdükcə problemlər də artacaq, böyüyəcək…

2019-cu ilin statistikasına görə, Azərbaycanda 30000 qeydiyyatda olan psixo­aktiv maddə qəbuledicisi – xəstə var. Əhali arasında belə xəstə­lərin ümumi sayını tapmaq üçün bütün dünyada həmin rəqəmə bir sıfır əlavə etmək qə­bul olu­nub. Demək, Azər­bay­canda 300.000 belə xəstə ya­şa­yır – onlar asılı şəxslər adlanır. Həmin xəstələrlə bir yer­də yaşa­maq məcburiy­yə­tin­də qalan, hər gün əsə­bi­ləşən, yu­xu­su po­zu­lan, zillət çə­kən ailə üzvlə­ri­nə isə müş­tə­rək asılı şəxslər deyilir. Əgər asılı + müştərək asılı şəxs­­ləri toplasaq, onda çox böyük bir rəqəm alınar. Müştərək asılılar asılı şəxslərin yaratdığı problem­lərin içərisində çapalayır, əziyyət çəkir, xəs­tə­lənirlər: çünki “xəs­tə xəstə olmaz, xəstə becərən xəstə olar”, – deyiblər. Narko­maniya və alko­qolizmə qarşı mübarizə aparmaq həm də həmin şəxslərin səhhəti, bəlkə də, həyatı uğrunda mübarizə aparmaq de­məkdir.

1996-cı ildə ölkə başçısı nar­kotik maddələrin qeyri-qanuni dövriyyəsi ilə mü­barizə aparmaq üçün fərman və sərəncam im­za­layıb. O sərən­ca­ma görə, Təhsil Nazirliyi ilə Mədə­niyyət Nazirliyi kompleks ma­arif­­­ləndirici və profilaktik tədbirlər görməlidirlər.

Təhsil Nazirliyi orta məktəblərin ədəbiyyat üzrə təd­ris proq­ramına tabakomaniya, alkoqolizm və nar­ko­ma­ni­yadan bəhs edən əsərlər salmalı, onları tədris etməlidir. Mən müəllifi olduğum “Zəhrimar” və digər hekayələri aşağı siniflərdə, “Bəla” pyesini isə yuxarı siniflərdə təd­­ris etməyi təklif edirəm. Bu əsərlərin mövzu­suna uyğun inşalar ya­zıl­malı, bu prob­lem­lər hər sinifdə müzakirə predmetinə çevril­mə­lidir. “Tütünçəkmə barədə hər şey”, “Alkoqol – sağlamlığın və sağlam həyat tərzinini düşməni” və “Narkotik maddə – ailəvi qırğın “silahı” adlı kitablar isə sinifdənxaric oxu kimi təlim materialına daxil edilməlidir. Əgər belə olarsa, onda siqaretə, alko­qola və nar­ko­tik maddələrə qarşı böyük bir maarifləndirici iş apa­rıl­mış olar.

Mədəniyyət Nazirliyi isə “Bəla”, “Zəh­ri­mar” adlı pyes­lərlə ya­na­şı, digər müəlliflərin əsərlərini də Azərbay­can və rus dillə­rin­də ta­ma­şaya qoymalı, film­lər çəkmə­li, kitablar çap etməlidir. Çalışmaq la­zım­dır ki, orta mək­təb şagirdləri ədəbiyyatdan bir dərsi teatr­da keç­sinlər, bu mümkün deyilsə, onda həmin dər­sin sinifdə film-ta­ma­şa­sı təşkil olunmalıdır. Be­lə çox maraqlı və əyani olar, yadda qa­lar­dı.

Yaxşı olardı ki, bütün orta mək­­təb­­lərdə tabakomaniya, alkoqolizm və narkomaniya ba­rə­sin­də çə­kil­miş filmlərin nümayişi təşkil olunsun.

Bütün bunlar nə çox xərc, nə də vaxt aparmayan, gənc nəslin tərbiyəsində mühüm rol oynaya biləcək çox effektli və faydalı işlər olmuş olardı.

Məndən söyləməkdir, sizdən…

Asif Kəngərli,
psixiatr-narkoloq