Buğda istehsalı da azalıb, idxalı da: Tələbat necə ödənilir?

Azərbaycana buğda idxalı azalmaqda davam edir. Dövlət Gömrük Komitəsinin məlumatına görə, bu ilin yanvar-fevral aylarında ölkəyə buğda idxalı kəmiyyət ifadəsində 77,2 faiz azalıb. Təsərrüfat ilinin iyul ayından başlamasını nəzərə alsaq, 2020-ci il üzrə buğda idxalında 13,9 faiz azalma qeydə alınıb. Ölkədə buğdaya tələbatın 40 faizinin idxal hesabına ödənildiyini nəzərə alanda, idxalda azalmaya səbəb nədir?

İdxalın azalmasını ölkədə buğdaya tələbatın azalması ilə əlaqələndirmək yersizdir. Çünki idxal olunan buğda un istehsalına yönəldilir ki, əhalinin sayının artmaqda olmasını nəzərə alanda, un məmulatlarına tələbin azalmasını heç təsəvvür etmək də mümkün deyil.

İdxalın yerli istehsalın artması hesabına azalması ehtimalı da özünü doğrultmur.  Belə ki, ötən il buğda istehsalı nəinki artıb, əksinə, 14 faiz azalıb. İdxalın səviyyəsinin yerli istehsalla məntiqi əlaqəsinin olmaması əvvəlki illərdə də qeydə alınıb. 2019-cu il yerli istehsalda 6,3 faizlik artıma baxmayaraq, idxalda 46,6 faiz artım olub. Həmçinin 2017-ci ildə istehsal 1,77 faiz, idxal 20,3 faiz azalıb, 2016-ci ildə istehsal 9,85 faiz, idxal 18,2 faiz artıb.

Buğda idxalında maraqlı amil onun qiymətidir. Belə ki, dünya bazarlarındakı bahalaşmadan irəli gələrək 2015-ci ildə ölkəyə idxal edilmiş buğdanın hər tonu 219,37 ABŞ dolları olsa da, 2017-ci ildə bu göstərici 178,25 dollara qədər enib, 2020-ci ildə isə əvvəlki səviyyəyə yaxın-  217,51 dollara yüksəlib. Bu ilin ilk 2 ayında isə idxal olunmuş buğdanın hər tonu 253,48 dollar olub. Bununla da 2016-ci ildən başlayaraq qiymətin enməsi həmin il son 5 ildə rekord həddə 1,6 milyon tona yaxın buğda idxalına səbəb olub. Lakin sonra illərdə idxalın səviyyəsi aşağı ensə də, 2019-cu ildə yenidən 2016-cı ildəki həddə yaxın – 1 milyon 585,1 min ton buğda idxal edilib.

Belə görünür ki, Azərbaycana ən çox buğda idxal olunan Rusiyanın ixraca kvota tətbiq etməsi  və bundan irəli gələrək dünya bazarlarında bahalaşma sahibkarları buğda idxalının azalmağa, yerli məhsula üz tutmağa sövq edir. Bu məsələ yerli buğdaya yanaşmada “çörək və digər un məmulatları istehsalına yaramır” kimi fikirlər arxa plana keçirib. Söhbət ondan gedir ki, çörək istehsalında yerli məhsulun payının artması idxal buğdasındakı bahalaşmanın qiymətə təsirini də azaltmış olur.

Ötən il istehsalla bərabər, idxalın da azalmasına baxmayaraq, 2015-ci illə müqayisədə 2020-ci ildə buğdanın istehsalı 10,64 faiz, idxalı 0,9 faiz artıb. Buğda istehsalında artım kənd təsərrüfatı sahəsində həyata keçirilən stimullaşdırıcı tədbirlərdən irəli gəlsə də, idxalın azalmaması 2015-ci ildə olduğu 2020-ci ildə buğda idxalına 300 milyon dollara yaxın vəsaitin xərclənməsinə gətirib çıxarıb.