Azərbaycanda uşaqların rəqəmsal mühitdə daha etibarlı şəkildə qorunması istiqamətində atılan yeni qanunvericilik addımları cəmiyyətdə rəğbətlə qarşılanır. “İnzibati Xətalar Məcəlləsi”, “İnformasiya, informasiyalaşdırma və informasiyanın mühafizəsi haqqında” və “Uşaqların zərərli informasiyadan qorunması haqqında” qanunlara edilən dəyişikliklər sosial şəbəkə platformalarının fəaliyyətinə dair yeni hüquqi çərçivə formalaşdırmaqla yanaşı, uşaqların fiziki və psixoloji təhlükəsizliyinin daha sistemli şəkildə təmin olunmasını hədəfləyir.
Layihənin əsas fəlsəfəsi qadağa deyil, qoruyucu yanaşmadır və burada məqsəd uşaqların sosial şəbəkələrdə nəzarətsiz və riskli mühitdən uzaq tutulmasıdır.
Rəsmi statistikalar isə vəziyyətin ciddiliyini daha aydın göstərir. Məktəb yaşlı uşaqların böyük əksəriyyəti artıq sosial şəbəkələrdən istifadə edir və onların əhəmiyyətli hissəsi gündə saatlarla bu platformalarda vaxt keçirir. Bu fon isə dövlətin müdaxiləsini zəruri edən əsas amillərdən biridir.
Ümumilikdə, yeni qanunvericilik təşəbbüsü dövlətin uşaq siyasətində ardıcıl və sistemli yanaşmanın davamıdır. Məqsəd rəqəmsal inkişafı məhdudlaşdırmaq deyil, onun yaratdığı riskləri minimuma endirərək uşaqlar üçün daha sağlam, təhlükəsiz və nəzarətli mühit formalaşdırmaqdır.
Tanınmış hüquqşünas Qulamhüseyn Əlibəyli Musavat.com-da məsələyə bu cür şərh verdi: “Müasir dövrdə informasiya-kommunikasiya texnologiyalarının sürətli inkişafı, süni intellektin və sosial şəbəkələrin gündəlik həyatın ayrılmaz hissəsinə çevrilməsi rəqəmsal mühitdə şəxsi həyatın və uşaqların təhlükəsizliyinin təmin edilməsini dövlətlərin hüquq siyasətinin mühüm istiqamətlərindən birinə çevirib. Sosial şəbəkələr təhsil, ünsiyyət və informasiya əldə etmək baxımından geniş imkanlar yaratsa da, kibertəhdidlər, kiberzorakılıq, zərərli məzmun, şəxsi məlumatların qanunsuz emalı, psixoloji asılılıq və manipulyativ təsirlər kimi ciddi risklər də meydana çıxarıb.
Rəqəmsal mühitdə uşaqların hüquqlarının müdafiəsinin zəruriliyi Uşaq hüquqları haqqında BMT Konvensiyanın tələblərindən irəli gəlir. BMT Uşaq Hüquqları Komitəsinin Həmin Konvensiyaya dair 2021-ci ildə qəbul etdiyi Ümumi Şərh rəqəmsal mühitdə uşaqların hüquqlarının qorunmasını dövlətlərin birbaşa öhdəliyi kimi müəyyən edir, sosial media platformalarının fəaliyyətinin tənzimlənməsi, yaşa uyğun müdafiə mexanizmlərinin yaradılması və şəxsi məlumatların qorunmasının təmin edilməsi dövlətlərə tövsiyə olunur. Buna görə də son illərdə dünyanın müxtəlif ölkələrində müasir rəqəmsal mühitdə şəxsi həyatın təhlükəsizliyinin təmin olunmasına və uşaqların hüquqlarının müdafiəsinə yönəlmiş normativ -hüquqi tənzimləmələr həyata keçirilir. Azərbaycan Respublikasında da bu istiqamətdə yeni qanunvericilik dəyişiklikləri hazırlanmış və müzakirə olunub. Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 17-ci maddəsinə əsasən dövlət uşaqların hüquqlarını qorumağa borcludur. Buna görə də Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 27 fevral 2026-cı il tarixli “Uşaqların rəqəmsal mühitdə zərərli məzmun və təsirlərdən qorunması ilə bağlı tədbirlər haqqında” Sərəncamı ilə müvafiq qurumlara uşaqların sosial şəbəkələrdə qeydiyyatı zamanı yaş məhdudiyyətlərinin tətbiqi, rəqəmsal savadlılığın artırılması və müvafiq normativ-hüquqi bazanın təkmilləşdirilməsi tapşırılıb. Bu Sərəncamda nəzərdə tutulanların həyata keçirilmə mexanizminin hüquqi əsasları “İnformasiya, informasiyalaşdırma və informasiyanın mühafizəsi haqqında” və “Uşaqların zərərli informasiyadan qorunması haqqında” qanunlara, habelə İnzibati Xətalar Məcəlləsinə, edilən son dəyişikliklər ilə müəyyən olunur.
Dəyişikliklərin əsas məzmununu sosial platformalardan istifadə üçün yaş məhdudiyyətlərinin tətbiqi, sosial şəbəkə platformalarının hüquqi öhdəliklərinin gücləndirilməsi, valideyn məsuliyyətinin artırılması, müəyyən olunmuş tələblərin pozulmasına görə inzibati məsuliyyət mexanizminin müəyyən olunması təşkil edir. Mahiyyət etibarı ilə bu dəyişikliklərin əsas məqsədi uşaqlar üçün sosial şəbəkə platformalarından istifadənin yeni qaydaların müəyyənləşdirilməsi, bu kontekstdə uşaqların fiziki və psixoloji sağlamlığının müdafiəsinin gücləndirməsi üçün zəruri qanunvericilik bazasının yaradılmasıdır.
Bu dəyişikliklər rəqəmsal mühitdə uşaqların müdafiəsinin gücləndirilməsi, onların yaşına uyğun olmayan məzmunlardan, kibertəhdidlərdən, bulinqdən, psixoloji təzyiqlərdən, zərərli vərdişlərə və hətta intihara sövq edən çağırışlardan qorunması məqsədi daşıyan hüquqi mexanizmin zəruri tərkib hissəsi kimi nəzərdə tutulur. Belə ki, sürətlə inkişaf edən rəqəmsal texnologiyalar və sosial media platformalarının həyatın ayrılmaz hissəsinə çevrildiyi bir dövrdə uşaqların təhlükəsizliyi, sağlam inkişafı və milli-mənəvi dəyərlər əsasında formalaşması xüsusi diqqət tələb edir.
Bu baxımdan uşaqların sosial şəbəkələrin zərərli təsirlərindən qorunması istiqamətində edilən qanunvericilik dəyişiklikləri dövlətin rəqəmsal təhlükəsizlik siyasətinin tərkib hissəsi olmaqla dövlətin uşaq hüquqlarının müdafiəsi siyasətinin davamı kimi qiymətləndirilməlidir.
Qeyd etmək lazımdır ki, Azərbaycanda uşaqların sosial şəbəkələrin zərərli təsirlərindən qorunmasına yönəlmiş yeni qanunvericilik dəyişiklikləri ölkəmizin həm beynəlxalq-hüquqi öhdəliklərinə, həm də müvafiq sahədə xarici ölkələrin qanunvericilik təcrübəsinə uyğundur. Bu sahədə Azərbaycanın seçdiyi nizamlama modeli bir çox cəhətdən Avropa İttifaqı, Böyük Britaniya və Avstraliyada tətbiq etdiyi müasir hüquqi mexanizmlərlə ümumi oxşarlıqlara malikdir.
Ümumilikdə, bu dəyişikliklər Azərbaycanın rəqəmsal təhlükəsizlik siyasətində yeni mərhələnin başlanğıcı və beynəlxalq təcrübəyə uyğun olaraq uşaqların hüquqlarının müdafiəsinin gücləndirilməsinə yönəlmiş addım kimi qiymətləndirilə bilər”.
